Shloka 40
Kuvalāśva’s Lineage and Uttaṅka’s Petition concerning Dhundhu (धुन्धु-प्रसङ्गः)
सूतं चोवाच शीघ्र मां वहस्वेति स तथोक्त: सूतो राजानमब्रवीत्,“तदनन्तर एक दिन महाराज शल शिकार खेलनेके लिये वनको गये। वहाँ उन्होंने एक हिंसक पशुको सामने पाकर रथके द्वारा ही उसका पीछा किया और सारथिसे कहा--“शीघ्र मुझे मृगके निकट पहुँचाओ'। उनके ऐसा कहनेपर सारथि बोला--“महाराज! आप इस पशुको पकड़नेका आग्रह न करें। यह आपकी पकड़में नहीं आ सकता। यदि आपके रथमें दोनों वाम्य घोड़े जुते होते, तब आप इसे पकड़ लेते।” यह सुनकर राजाने सूतसे पूछा --'सारथे! बताओ, वाम्य घोड़े कौन हैं, अन्यथा मैं तुम्हें अभी मार डालूँगा।” राजाके ऐसा कहनेपर सारथि भयसे काँप उठा। उधर घोड़ोंका परिचय देनेपर उसे वामदेव ऋषिके शापका भी डर था। अतः उसने राजासे कुछ नहीं कहा। तब राजाने पुनः तलवार उठाकर कहा--“अरे! शीघ्र बता, नहीं तो तुझे अभी मार डालूगा।' तब उसने राजाके भयसे त्रस्त होकर कहा--“महाराज! वामदेव मुनिके पास दो घोड़े हैं जिन्हें “वाम्य” कहते हैं। वे मनके समान वेगशाली हैं!
sūtaṃ covāca śīghra māṃ vahasveti sa tathoktaḥ sūto rājānam abravīt |
ರಾಜನು ಸಾರಥಿಗೆ—“ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯು” ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ಹಾಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಸಾರಥಿ ರಾಜನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು—“ಮಹಾರಾಜ, ಈ ಮೃಗವನ್ನು ನೀವು ಹಿಡಿಯಲಾರಿರಿ. ನಿಮ್ಮ ರಥಕ್ಕೆ ಎರಡು ‘ವಾಮ್ಯ’ ಅಶ್ವಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿದ್ದರೆ ಮಾತ್ರ ನೀವು ಇದನ್ನು ಹಿಡಿಯಬಹುದಿತ್ತು.” ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜನು—“ವಾಮ್ಯ ಅಶ್ವಗಳು ಯಾರವು? ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಈಗಲೇ ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ” ಎಂದು ಬೆದರಿಸಿದನು. ಸಾರಥಿ ಭಯದಿಂದ ನಡುಗಿದನು; ಆದರೆ ವಾಮದೇವ ಋಷಿಯ ಶಾಪಭಯದಿಂದಲೂ ಮೌನವಾಗಿದ್ದನು. ಆಗ ರಾಜನು ಮತ್ತೆ ಖಡ್ಗ ಎತ್ತಿ—“ಶೀಘ್ರ ಹೇಳು, ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಈಗಲೇ ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ” ಎಂದನು. ಆಗ ಭೀತನಾದ ಸಾರಥಿ—“ಮಹಾರಾಜ, ವಾಮದೇವ ಮುನಿಯ ಬಳಿ ‘ವಾಮ್ಯ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಎರಡು ಕುದುರೆಗಳಿವೆ; ಅವು ಮನಸ್ಸಿನಂತೆ ವೇಗವಂತವು” ಎಂದು ಹೇಳಿದನು.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Unchecked royal anger and threats distort dharma: they force subordinates into moral traps where any choice risks wrongdoing—either disobeying a king’s violent command or violating reverence toward a sage and his curse.
King Śala pursues a fierce animal during a hunt. The charioteer says the animal cannot be caught unless the king has the special ‘vāmya’ horses belonging to sage Vāmadeva. The king threatens to kill him unless he explains; fearing both the king and the sage’s curse, the charioteer hesitates but finally reveals the horses’ identity.