Shloka 11

Devanagari script

मध्यमेन च गुल्मेन रक्षिभि: सा सुरक्षिता । उत्क्षिप्तगुल्मैश्न तथा हयैश्न सपताकिभि:,भरतकुलभूषण! शास्त्रोक्त विधिसे द्वारकापुरीको रक्षाके सभी उत्तम उपायोंसे सम्पन्न किया गया था। कुरुश्रेष्ठ! शत्रुओंका सामना करनेमें समर्थ गद, साम्ब और उद्धव आदि अनेक वीर पुरुष नाना प्रकारके बहुसंख्यक रथोंद्वारा पुरीकी रक्षामें दत्तचित थे। जो अत्यन्त विख्यात कुलोंमें उत्पन्न थे तथा युद्धके अवसरोंपर जिनके बल-वीर्यका परिचय मिल चुका था, ऐसे वीर रक्षक मध्यम गुल्म (नगरके मध्यवर्ती दुर्ग)-में स्थित हो पुरीकी पूर्णतः रक्षा कर रहे थे। सबको प्रमादसे बचानेवाले उग्रसेन और उद्धव आदिने शत्रुओंके गुल्मोंको नष्ट करनेकी शक्ति रखनेवाले घुड़सवारोंके हाथमें झंडे देकर समूचे नगरमें यह घोषणा करा दी थी कि किसीको भी मद्यपान नहीं करना चाहिये

Transliteration

madhyamena ca gulmena rakṣibhiḥ sā surakṣitā | utkṣipta-gulmaiś ca tathā hayaiś ca sapatākibhiḥ |

Translation

ವಾಯು ಹೇಳಿದರು—ಮಧ್ಯಮ ಗುಲ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿತ ರಕ್ಷಕರಿಂದ ಆ ನಗರವು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿತ್ತು. ಧ್ವಜಧಾರಿಗಳಾದ ಅಶ್ವಾರೋಹಿಗಳನ್ನೂ ನಿಯೋಜಿಸಲಾಗಿತ್ತು; ಅವರು ಶತ್ರುವಿನ ಗುಲ್ಮಗಳನ್ನು ಚದುರಿಸಿ ಮುರಿಯಲು ಸಮರ್ಥರು. ಹೀಗೆ ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ವಿಧಾನದಂತೆ ಎಲ್ಲ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮುನ್ನೆಚ್ಚರಿಕೆಗಳೊಂದಿಗೆ ನಗರರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು—ಜಾಗೃತಿ, ಶಿಸ್ತು, ಯುದ್ಧಸಿದ್ಧತೆ ಉಳಿಯುವಂತೆ, ಮದ್ಯಜನ್ಯ ಪ್ರಮಾದಕ್ಕೆ ಯಾವ ಸ್ಥಳವೂ ಇರದಂತೆ।

Word by Word

• {'madhyamena': 'by/with the middle (central)', 'gulmena': 'by a garrison

• here, the central defensive post', 'rakṣibhiḥ': 'by guards, protectors (instrumental plural)', 'sā': 'she/that (city) (feminine pronoun)', 'surakṣitā': 'well-protected, securely guarded', 'utkṣipta': 'raised up

• (in context) able to lift/scatter, to break apart', 'gulmaiḥ': 'with/against enemy detachments/formations (plural of gulma)', 'tathā': 'and also

• likewise', 'hayaiḥ': 'by horses

• by cavalry (instrumental plural)', 'sapatākibhiḥ': 'with banners/standards

Speaker

वायुदेव उवाच

Characters & Entities

• Vāyu (Vāyudeva)
• guards (rakṣin)
• gulma (garrison/formation)
• cavalry (haya)
• banners/standards (patākā)

Educational Q&A

What is the core teaching?

Effective protection of a community depends on disciplined organization and constant vigilance: defenses must be arranged according to proper policy (śāstra), with trained guards and mobile forces, and with measures that prevent negligence—especially the laxity that can arise from intoxication.

What is happening in the narrative?

Vāyu describes a city’s security arrangement: guards occupy the central garrison while banner-bearing cavalry stand ready to disrupt enemy formations, indicating a well-planned, rule-based defensive posture meant to keep the populace and defenders alert and battle-ready.