Adhyaya 14
Dyūta-doṣa-prakāśana — Kṛṣṇa’s Critique of Gambling and the Exile Crisis
Upa-parva: Dice-Consequences Discourse (Dyūta-nindā / Exile-Context Episode)
Chapter 14 presents Vāsudeva (Kṛṣṇa) addressing a Kuru prince in exile-context, stating that had he been present in Dvārakā’s earlier phase, he would have gone to the Kuru dice-match even uninvited. He outlines a planned intervention: to prohibit the game by demonstrating its many defects; to convene senior authorities (Bhīṣma, Droṇa, Kṛpa, and Bāhlīka) as institutional counterweights; and to assign responsibility to the instigators, notably Duryodhana, for corrupting the royal order. Kṛṣṇa enumerates gambling’s predictable consequences—rapid loss of wealth, unconsumed property destruction, escalation of harsh speech, and compulsive repetition. He situates gambling among four ‘vyasana’ driven by desire: women, dice, hunting, and drinking, with gambling singled out as especially requiring explicit censure. If persuasion failed, he claims he would have restrained the offender by force and fractured the coalition of deceptive sabhā-members who enabled the vice. The chapter closes with Kṛṣṇa’s acknowledgment that his absence in Ānarta allowed the calamity, and his urgent arrival after hearing of the Pandavas’ distress, expressing shared anguish at witnessing their suffering.
Chapter Arc: द्यूत-सभा में समय पर न पहुँच पाने का कारण पूछे जाने पर श्रीकृष्ण स्वयं अपनी अनुपस्थिति का रहस्य खोलते हैं—वे हस्तिनापुर से दूर, शाल्व के सौभ-नगर पर प्रलय-सम युद्ध में उलझे थे। → कृष्ण शिशुपाल-वध के बाद शाल्व के क्रोध और प्रतिशोध की पृष्ठभूमि बताते हैं; शाल्व का सौभ-विमान, दानवी सेना और उसकी धृष्ट प्रतिज्ञा द्वारका के लिए संकट बनती है। कृष्ण प्रतिज्ञा करते हैं कि शाल्व का गर्व चूर किए बिना वे लौटेंगे नहीं। → कृष्ण पाञ्चजन्य शंख फूँककर शाल्व को समर में ललकारते हैं; सौभ-निवासी दानवों सहित घोर युद्ध होता है और कृष्ण उन्हें वश में कर भूमि पर गिरा देते हैं—सौभ-युद्ध का निर्णायक क्षण। → शाल्व-सौभ का विनाश कर कृष्ण का उद्देश्य पूर्ण होता है; तभी उन्हें हस्तिनापुर में द्यूत से उपजा अनर्थ सुनाई देता है और वे दुखित होकर पाण्डवों को देखने के लिए शीघ्र लौट आते हैं—यही उनके विलंब का कारण था। → कृष्ण के लौटते ही द्यूत-जनित विपत्ति का भार सामने है—अब पाण्डवों के वन-गमन और आगे के धर्म-संकटों का मार्ग खुलता है।
Shlokas
Verse 1
हि ० आय न [हुक हि 7 आम चतुर्दशो 5 ध्याय: द्यूतके समय न पहुँचनेमें श्रीकृष्णके द्वारा शाल्वके साथ युद्ध करने और सौभविमानसहित उसे नष्ट करनेका संक्षिप्त वर्णन युधिछिर उवाच असांनिध्यं कथं कृष्ण तवासीदू वृष्णिनन्दन । क्व चासीदू विप्रवासस्ते कि चाकार्षी: प्रवासत:
ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಳಿದನು— ಹೇ ಕೃಷ್ಣ, ವೃಷ್ಣಿಗಳ ಆನಂದವೇ! ಇಲ್ಲಿ ಪಾಶಕ್ರೀಡೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಾಗ ನೀನು ಏಕೆ ಉಪಸ್ಥಿತರಿರಲಿಲ್ಲ? ಆ ಗೈರುಹಾಜರಿಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನೀನು ಎಲ್ಲಿದ್ದೆ, ಮತ್ತು ಆ ಪ್ರವಾಸದಿಂದ ಯಾವ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದೆ?
Verse 2
श्रीकृष्ण उवाच शाल्वस्य नगरं सौभं॑ गतो<5हं भरतर्षभ । निहन्तुं कौरवश्रेष्ठ तत्र मे शूणु कारणम्
ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಹೇಳಿದನು— ಹೇ ಭರತಶ್ರೇಷ್ಠ, ಹೇ ಕೌರವಶ್ರೇಷ್ಠ! ಶಾಲ್ವನ ‘ಸೌಭ’ ಎಂಬ ನಗರಾಕಾರದ ವಿಮಾನವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು ನಾನು ಹೋಗಿದ್ದೆ. ಅದರ ಕಾರಣವನ್ನು ನನ್ನಿಂದ ಕೇಳು.
Verse 3
महातेजा महाबाहुर्यः स राजा महायशा: । दमघोषात्मजो वीर: शिशुपालो मया हतः
ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಹೇಳಿದನು— ದಮಘೋಷನ ಪುತ್ರನಾದ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ, ಮಹಾಬಾಹು, ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ ವೀರರಾಜ ಶಿಶುಪಾಲನನ್ನು ನಾನು ಸಂಹರಿಸಿದೆ.
Verse 4
यज्ञे ते भरतश्रेष्ठ राजसूये<र्हणां प्रति । स रोषवशमापन्नो नामृष्यत दुरात्मवान्
ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಹೇಳಿದನು— ಹೇ ಭರತಶ್ರೇಷ್ಠ! ನಿನ್ನ ರಾಜಸೂಯ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಪೂಜೆ (ಅರ್ಘ್ಯ) ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಆ ದುರುದ್ದೇಶಿ ಕ್ರೋಧವಶನಾಗಿ ಅದನ್ನು ಸಹಿಸಲಿಲ್ಲ.
Verse 5
श्र॒त्वा तं निहतं शाल्वस्तीव्ररोषसमन्वित: । उपायाद् द्वारकां शून्यामिहस्थे मयि भारत
ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಹೇಳಿದನು— ಹೇ ಭಾರತ! ಅವನು ಹತನಾದ ಸುದ್ದಿ ಕೇಳಿ ಶಾಲ್ವನು ತೀವ್ರ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ತುಂಬಿ, ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾಗ ರಕ್ಷಣೆ ಇಲ್ಲದ ದ್ವಾರಕೆಯ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿದನು.
Verse 6
स तत्र योधितो राजन कुमारैर्वष्णिपुड्वै: । आगतः: कामगं सौभमारुहौव नृशंसवत्
ರಾಜನೇ! ಅಲ್ಲಿ ವೃಷ್ಣಿವಂಶದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕುಮಾರರು ಅವನೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಎದುರಾದರು. ಅವನು ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ಸಂಚರಿಸುವ ‘ಸೌಭ’ ಎಂಬ ವಿಮಾನ-ನಗರವನ್ನು ಏರಿ ಬಂದು, ಕ್ರೂರನಂತೆ ಯಾದವರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದನು.
Verse 7
ततो वृष्णिप्रवीरांस्तान् बालान् हत्वा बहुंस्तदा । पुरोद्यानानि सर्वाणि भेदयामास दुर्मति:,उस खोटी बुद्धिवाले शाल्वने वृष्णिवंशके बहुतेरे बालकोंका वध करके नगरके सब बगीचोंको उजाड़ डाला
ನಂತರ ದುರ್ಮತಿಯಾದ ಶಾಲ್ವನು ವೃಷ್ಣಿವಂಶದ ಪ್ರಮುಖ ವೀರರ ಅನೇಕ ಬಾಲಕರನ್ನು ಕೊಂದು, ನಗರದ ಎಲ್ಲಾ ಉದ್ಯಾನಗಳನ್ನು ಧ್ವಂಸಗೊಳಿಸಿದನು.
Verse 8
उक्तवांश्व महाबाहो क्वासौ वृष्णिकुलाधम: । वासुदेव: स मन्दात्मा वसुदेवसुतो गत:,महाबाहो! उसने यादवोंसे पूछा--“वह वृष्णिकुलका कलंक मन्दात्मा वसुदेवपुत्र वासुदेव कहाँ है?
ಮಹಾಬಾಹೋ! ಅವನು ಹೇಳಿದನು—“ವೃಷ್ಣಿಕುಲದ ಆ ಅಧಮ, ಮಂದಾತ್ಮನಾದ ವಸುದೇವಪುತ್ರ ವಾಸುದೇವ ಎಲ್ಲಿ? ಅವನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದನು?”
Verse 9
तस्य युद्धार्थिनो दर्प युद्धे नाशयितास्म्यहम् । आनर्ता: सत्यमाख्यात तत्र गन्तास्मि यत्र सः
“ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಆಸೆಪಡುವ ಆ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಗರ್ವವನ್ನು ನಾನು ರಣದಲ್ಲಿ ನಾಶಮಾಡುವೆನು. ಓ ಆನರ್ತವಾಸಿಗಳೇ! ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಿರಿ—ಅವನು ಎಲ್ಲಿ? ಅವನು ಎಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಅಲ್ಲಿಗೇ ನಾನು ಹೋಗುವೆನು.”
Verse 10
त॑ हत्वा विनिवर्तिष्ये कंसकेशिनिषूदनम् | अहत्वा न निवर्तिष्ये सत्येनायुधभालभे
“ಕಂಸ-ಕೇಶಿಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದ ಆ ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಕೊಂದ ಬಳಿಕವೇ ನಾನು ಹಿಂದಿರುಗುವೆನು; ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲದೆ ನಾನು ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸತ್ಯದ ಶಪಥ—ಆಯುಧಗಳ ಮೇಲೆ ಕೈ ಇಟ್ಟು ನಾನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ: ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಸಂಹರಿಸದೆ ನಾನು ಮರಳಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ.”
Verse 11
क्वासौ क्वासाविति पुनस्तत्र तत्र प्रधावति । मया किल रणे योद्धुं काड्क्षमाण: स सौभराट्
ಅವನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಇಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ ಓಡಾಡುತ್ತಾ—“ಅವನು ಎಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ, ಅವನು ಎಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ?” ಎಂದು ಕೂಗುತ್ತಿದ್ದನು. ನನ್ನೊಡನೆ ರಣದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಬಯಸಿದ ಸೌಭ ವಿಮಾನನಗರದ ಅಧಿಪತಿ ಶಾಲ್ವನು ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯೆಲ್ಲೆಡೆ ಓಡಿ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಅದೇ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದನು.
Verse 12
अद्य तं पापकर्माणि क्षुद्रें विश्वासघातिनम् । शिशुपालवधामर्षाद् गमयिष्ये यमक्षयम्
ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ—“ರಾಜನೇ! ಶಿಶುಪಾಲವಧದ ಕೋಪದಿಂದ, ಆ ನೀಚ ಪಾಪಕರ್ಮಿಯನ್ನೂ ವಿಶ್ವಾಸಘಾತಕನನ್ನೂ ಇಂದು ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತೇನೆ.”
Verse 13
मम पापस्वभावेन भ्राता येन निपातित: । शिशुपालो महीपालस्तं वधिष्ये महीपते
“ನನ್ನ ಪಾಪಸ್ವಭಾವದಿಂದ ನನ್ನ ಸಹೋದರ—ಮಹೀಪಾಲ ಶಿಶುಪಾಲ—ಯಾರಿಂದ ನೆಲಕ್ಕುರುಳಿದನೋ, ಹೇ ಭೂಪತೇ, ಅವನನ್ನೇ ನಾನು ವಧಿಸುತ್ತೇನೆ.”
Verse 14
भ्राता बालश्न राजा च न च संग्राममूर्थनि । प्रमत्तश्न हतो वीरस्तं हनिष्ये जनार्दनम्
“ಅವನು ನನ್ನ ಸಹೋದರ—ಇನ್ನೂ ಬಾಲಕ; ಮೇಲಾಗಿ ರಾಜ; ಯುದ್ಧದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತವನಲ್ಲ; ಮತ್ತು ಅಜಾಗರೂಕನಾಗಿದ್ದಾಗ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟನು. ಅಂಥ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಆ ವೀರನನ್ನು ಕೊಂದ ಜನಾರ್ದನನನ್ನು ನಾನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ವಧಿಸುತ್ತೇನೆ.”
Verse 15
एवमादि महाराज विलप्य दिवमास्थित: । कामगेन स सौभेन क्षिप्त्वा मां कुरुनन्दन
ಮಹಾರಾಜನೇ! ಹೀಗೆ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕವಾಗಿ ವಿಲಪಿಸಿ, ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಆಕ್ಷೇಪಗಳನ್ನು ಎಸೆದು, ಅವನು ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ನೆಲೆಸಿದ್ದನು. ಕುರುನಂದನನೇ! ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಸಂಚರಿಸುವ ಸೌಭ ವಿಮಾನದ ಮೂಲಕ ಅವನು ಮೇಲೆಯೇ ತಂಗಿದ್ದನು.
Verse 16
तमश्रौषमहं गत्वा यथावृत्त: स दुर्मति: । मयि कौरव्य दुष्टात्मा मार्तिकावतको नृप:
ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಹೇಳಿದರು—ಓ ಕರುಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಇಲ್ಲಿಂದ ದ್ವಾರಕೆಗೆ ಹೋದ ಬಳಿಕ ನಡೆದದ್ದನ್ನೆಲ್ಲಾ ನಾನು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಕೇಳಿದೆ—ಮಾರ್ತಿಕಾವತ ದೇಶಾಧಿಪತಿ ಆ ದುರ್ಮತಿ, ದುಷ್ಟಾತ್ಮ ರಾಜ ಶಾಲ್ವನು ದ್ವೇಷದಿಂದ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಹೇಗೆ ದುಷ್ಟವಾಗಿ ವರ್ತಿಸಿ, ಆರೋಪಪೂರ್ಣ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಆಡಿದನೆಂಬುದನ್ನು।
Verse 17
ततो5हमपि कौरव्य रोषव्याकुलमानस: । निश्चित्य मनसा राजन् वधायास्य मनो दधे,कुरुनन्दन! तब मेरा मन भी रोषसे व्याकुल हो उठा। राजन्! फिर मन-ही-मन कुछ निश्चय करके मैंने शाल्वके वधका विचार किया
ಆಮೇಲೆ, ಓ ಕೌರವನೇ! ನನ್ನ ಮನಸ್ಸೂ ಕೋಪದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲವಾಯಿತು. ರಾಜನೇ, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದೃಢನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿ ನಾನು ಅವನ ವಧವನ್ನು ಸಂಕಲ್ಪಿಸಿದೆ.
Verse 18
आनर्तेषु विमर्द च क्षेपं चात्मनि कौरव । प्रवृद्धमवलेपं च तस्य दुष्कृतकर्मण:
ಓ ಕುರುಪ್ರವರ, ಭೂಪತೇ! ಆನರ್ತ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಅವನು ಮಾಡಿದ ಮಹಾ ಸಂಹಾರ, ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಎಸೆದ ಆರೋಪಗಳು, ಮತ್ತು ದುಷ್ಕೃತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ ಆ ಪಾಪಿಯ ಅತಿಯಾಗಿ ಬೆಳೆದ ಅಹಂಕಾರ—ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಚಿಂತಿಸಿ ನಾನು ಸೌಭನಗರವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು ಹೊರಟೆ. ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಹುಡುಕಿದಾಗ ಅವನು ಸಮುದ್ರದ ಒಂದು ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು.
Verse 19
ततः सौभवधायाह ूं प्रतस्थे पृथिवीपते । स मया सागरावरतें दृष्ट आसीत् परीप्सता
ನಂತರ, ಭೂಪತೇ! ಸೌಭವನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ನಾನು ಹೊರಟೆ. ಕುರುಪ್ರವರನೇ! ಅವನನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಸಮುದ್ರದ ಭ್ರಮರದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಒಂದು ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ಅವನು ನನಗೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು.
Verse 20
ततः प्रध्माप्प जलजं पाउ्चजन्यमहं नृप । आहूय शाल्वं समरे युद्धाय समवस्थित:,नरेश्वर! तदनन्तर मैंने पाउचजन्य शंख बजाकर शाल्वको समरभूमिमें बुलाया और स्वयं भी युद्धके लिये उपस्थित हुआ
ಓ ನರೇಶ್ವರನೇ! ಆಗ ನಾನು ಜಲಜವಾದ ಪಾಂಚಜನ್ಯ ಶಂಖವನ್ನು ಊದಿ, ಶಾಲ್ವನನ್ನು ಸಮರದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಆಹ್ವಾನಿಸಿದೆ; ನಾನೂ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾಗಿ ನಿಂತೆ.
Verse 21
तन्मुहूर्तमभूद् युद्ध तत्र मे दानवै: सह । वशीभूताश्न मे सर्वे भूतले च निपातिता:,वहाँ सौभनिवासी दानवोंके साथ दो घड़ीतक मेरा युद्ध हुआ और मैंने सबको वशमें करके पृथ्वीपर मार गिराया
ಆ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ ದಾನವರೊಡನೆ ನನ್ನ ಯುದ್ಧವಾಯಿತು. ನಾನು ಅವರನ್ನೆಲ್ಲ ವಶಪಡಿಸಿ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಬೀಳಿಸಿದೆ.
Verse 22
एतत् कार्य महाबाहो येनाहं नागमं तदा । श्रुत्वैव हास्तिनपुरं द्यूतं चाविनयोत्थितम् । ट्रुतमागतवान् युष्मान् द्रष्टकाम: सुदु:ःखितान्
ಮಹಾಬಾಹೋ! ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಾನು ಬರಲಾರದಂತೆ ಮಾಡಿದ ತುರ್ತು ಕಾರ್ಯವೇ ಇದು. ಆದರೆ ಹಸ್ತಿನಾಪುರದಲ್ಲಿ ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದ ದ್ಯೂತಕ್ರೀಡೆ ನಡೆದಿತೆಂದು ಕೇಳಿದ ತಕ್ಷಣ, ಗಾಢ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದ ನಿಮ್ಮನ್ನು ನೋಡಬೇಕೆಂಬ ಆಸೆಯಿಂದ ನಾನು ತಕ್ಷಣವೇ ಇಲ್ಲಿ ಬಂದೆ.
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether a leader should rely solely on persuasion and institutional elders to prevent a destructive practice, or employ coercive restraint when vice-driven actions threaten collective welfare and lawful order.
Unchecked desire-based habits generate cascading harms—economic loss, verbal aggression, and compulsive repetition—so dharma requires early restraint, truthful diagnosis of causes, and accountability for enablers as well as direct actors.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-function is diagnostic and normative—positioning the dice disaster as a preventable governance failure and framing exile suffering as an ethical lesson in vice, complicity, and corrective action.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.