Shloka 21
Nāvyāśrama-nirmāṇa and Ṛśyaśṛṅga’s Distraction (नाव्याश्रमनिर्माणम्—ऋश्यशृङ्गस्य विचलनम्)
सो<पश्यदासीनमुपेत्य पुत्र ध्यायन्तमेक॑ विपरीतचित्तम् । विनि:श्वसन्तं मुहुरूर्ध्वदृष्टिं विभाण्डक: पुत्रमुवाच दीनम्,निकट आनेपर उन्होंने अपने पुत्रको अकेला उदासीन भावसे चिन्तामग्न होकर बैठा देखा। उसके चित्तकी दशा विपरीत थी। वह बार-बार ऊपरकी ओर दृष्टि किये उच्छवास ले रहा था। इस दयनीय दशामें पुत्रको देखकर विभाण्डक मुनिने पूछा--“तात! आज तुम अग्निकुण्डमें समिधाएँ क्यों नहीं रख रहे हो! क्या तुमने अग्निहोत्र कर लिया? खुक्ु और खुवा आदि यज्ञपात्रोंको भलीभाँति शुद्ध करके रखा है न? कहीं ऐसा तो नहीं हुआ कि तुमने हवनके लिये दूध देनेवाली गायका बछड़ा खोल दिया हो जिससे वह सारा दूध पी गया हो। बेटा! आज तुम पहले-जैसे दिखायी नहीं देते। किसी भारी चिन्तामें निमग्न हो, अपनी सुध-बुध खो बैठे हो। क्या कारण है जो आज तुम अत्यन्त दीन हो रहे हो। मैं तुमसे पूछता हूँ, बताओ, आज यहाँ कौन आया था?”
so 'paśyad āsīnam upetya putraṁ dhyāyantam ekaṁ viparītacittam | viniḥśvasantaṁ muhur ūrdhvadṛṣṭiṁ vibhāṇḍakaḥ putram uvāca dīnam ||
ಹತ್ತಿರ ಬಂದು ಅವರು ನೋಡಿದರು—ಮಗನು ಒಬ್ಬನೇ ಕುಳಿತು, ಉದಾಸೀನನಾಗಿ, ಆಳವಾದ ಚಿಂತೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ, ತನ್ನ ಸಹಜ ಶಾಂತಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾದ ಮನಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದನು. ಅವನು ಮರುಮರು ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಡುತ್ತಾ, ಮೇಲಕ್ಕೆ ದೃಷ್ಟಿ ಎತ್ತುತ್ತಾ ಇದ್ದನು. ಮಗನ ಈ ಕರುಣ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕಂಡು ವಿಭಾಂಡಕ ಮುನಿ ಹೇಳಿದರು— “ತಾತ! ಇಂದು ಯಾಕೆ ಅಗ್ನಿಕುಂಡದಲ್ಲಿ ಸಮಿಧೆಗಳನ್ನು ಇಡುತ್ತಿಲ್ಲ? ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದ್ದೀಯಾ? ಖುಕ್ಕು-ಖುವಾ ಮೊದಲಾದ ಯಜ್ಞಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸಿ ಸಿದ್ಧವಾಗಿ ಇಟ್ಟಿದ್ದೀಯಾ? ಅಥವಾ ಹೋಮಕ್ಕಾಗಿ ಹಾಲು ಕೊಡುವ ಹಸುವಿನ ಕರುವನ್ನು ಬಿಡಿಸಿದ್ದೀಯಾ—ಕರು ಹಾಲನ್ನೆಲ್ಲ ಕುಡಿದಿತೇನು? ಮಗನೇ, ಇಂದು ನೀನು ಹಿಂದಿನಂತಿಲ್ಲ. ಭಾರೀ ಚಿಂತೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ, ಸ್ವಸ್ಥತೆಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡವನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತೀಯ. ಇಂದು ನೀನು ಇಷ್ಟು ದೀನನಾಗಿರುವುದೇಕೆ? ಹೇಳು—ಇಂದು ಇಲ್ಲಿ ಯಾರು ಬಂದರು?”
लोगश उवाच
Educational Q&A
The verse highlights vigilance in dharma through daily duties: when inner disturbance appears, it often shows first as neglect of disciplined practice (here, Agnihotra and ritual cleanliness). The father’s questioning models ethical care—checking concrete responsibilities while also probing the deeper cause of mental agitation.
Vibhāṇḍaka approaches and finds his son sitting alone, distressed and repeatedly sighing. Noticing the unusual behavior and the apparent lapse in daily fire-ritual routine, he asks whether the Agnihotra and preparations were done properly and then presses the key question: who visited that day, implying an external encounter has unsettled the boy.