Shloka 53
Adhyaya 32: Saṃjaya’s Return, Audience with Dhṛtarāṣṭra, and Ethical Admonition
(पृथिव्यां सागरान्तायां द्वाविमौ पुरुषाधमौ । गृहस्थश्न निरारम्भ: सारम्भश्नैव भिक्षुकः ।।
pṛthivyāṃ sāgarāntāyāṃ dvāv imau puruṣādhamau | gṛhasthaś ca nirārambhaḥ sārambhaś caiva bhikṣukaḥ || dvāv imau grasate bhūmiḥ sarpo bilaśayān iva | rājānaṃ cāviruddhāraṃ brāhmaṇaṃ cāpravāsinam ||
ವಿದುರನು ಹೇಳಿದನು—ಸಮುದ್ರಾಂತವಾದ ಈ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ವಿಧದ ಅಧಮರು ಇದ್ದಾರೆ: ಪ್ರಯತ್ನವಿಲ್ಲದ ಗೃಹಸ್ಥನು, ಮತ್ತು ಲೋಕಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಭಿಕ್ಷುಕ-ಸನ್ಯಾಸಿ. ಬಿಲವಾಸಿ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಹಾವು ಹೇಗೆ ನುಂಗಿಬಿಡುತ್ತದೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಈ ಭೂಮಿಯೂ ಇಬ್ಬರನ್ನು ‘ನುಂಗುತ್ತದೆ’—ಶತ್ರುವಿಗೆ ಪ್ರತಿರೋಧಿಸದ ರಾಜನನ್ನು, ಮತ್ತು ಕರ್ತವ್ಯವಿದ್ದರೂ ಪರದೇಶಗಮನ (ಅಧ್ಯಯನ, ಉಪದೇಶ ಅಥವಾ ಜೀವನಾರ್ಥ) ಮಾಡದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನನ್ನು।
विदुर उवाच
Educational Q&A
Vidura condemns role-confusion and negligence of duty: a householder must be industrious and responsible, while a renunciant should avoid worldly enterprises. He also stresses functional duties—kings must protect by resisting enemies, and brāhmaṇas must pursue their obligations (including travel/sojourn when needed for learning, teaching, or sustenance).
In Udyoga Parva, Vidura delivers moral-political counsel (nīti) in the tense pre-war context. Here he uses sharp contrasts and a vivid simile (the snake devouring burrow-dwellers) to warn that society and the land itself ‘consume’ those who fail in their appointed responsibilities—especially negligent householders, worldly renunciants, non-defending kings, and brāhmaṇas who refuse necessary pravāsa.