Shloka 1
कुरुक्षेत्रे सेनानिवेशवृत्तान्तः — Dhṛtarāṣṭra Questions Saṃjaya on the Deployed Armies
इस प्रकार श्रीमहाभारत उद्योगपर्वके अन्तर्गत यैन्यनिर्याणपर्वमें भीष्पका सेनापतित्वविषयक एक सौ छप्पनवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १५६ ॥/ ऑपन--माज छा जि सप्तपञ्चाशर्दाधिकशततमोब् ध्याय: युधिष्ठटिरके द्वारा अपने सेनापतियोंका अभिषेक, यदुवंशियोंसहित बलरामजीका आगमन तथा पाण्डवोंसे विदा लेकर उनका तीर्थयात्राके लिये प्रस्थान जनमेजय उवाच आपगेयं महात्मानं भीष्म शस्त्रभृतां वरम् । पितामहं भारतानां ध्वजं सर्वमहीक्षिताम्,जनमेजयने पूछा--भगवन्! भरतवंशियोंके पितामह गंगानन्दन महात्मा भीष्म सम्पूर्ण शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ थे। समस्त राजाओंमें ध्वजके समान उनका बहुत ऊँचा स्थान था। वे बुद्धिमें बृहस्पति, क्षमामें पृथ्वी, गम्भीरतामें समुद्र, स्थिरतामें हिमवान्, उदारतामें प्रजापति और तेजमें भगवान् सूर्यके समान थे। वे अपने बाणोंकी वर्षद्वारा देवराज इन्द्रके समान शत्रुओंका विध्वंस करनेवाले थे। उस समय जो अत्यन्त भयंकर तथा रोमांचकारी रणयज्ञ आरम्भ हुआ था, उसमें उन्होंने जब दीर्घकालके लिये दीक्षा ले ली, तब इस समाचारको सुननेके पश्चात् सम्पूर्ण शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ महाबाहु युधिष्ठिरने क्या कहा? भीमसेन तथा अर्जुनने भी उसके बारेमें क्या कहा? अथवा भगवान् श्रीकृष्णने अपना मत किस प्रकार व्यक्त किया?
janamejaya uvāca | āpṛcchāmi mahātmānaṃ bhīṣmaṃ śastrabhṛtāṃ varam | pitāmahaṃ bhāratānāṃ dhvajaṃ sarvamahīkṣitām |
ಜನಮೇಜಯನು ಹೇಳಿದನು— ಎಲ್ಲ ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ, ಭರತವಂಶದ ಪಿತಾಮಹನಾದ, ಸಮಸ್ತ ರಾಜರ ನಡುವೆ ಧ್ವಜದಂತೆ ಉನ್ನತಸ್ಥಾನ ಹೊಂದಿದ ಮಹಾತ್ಮ ಭೀಷ್ಮನ ಕುರಿತು ನಾನು ಕೇಳುತ್ತೇನೆ. ಆ ಅತ್ಯಂತ ಭಯಂಕರವೂ ಲೋಮಹರ್ಷಕವೂ ಆದ ‘ರಣಯಜ್ಞ’ ಆರಂಭವಾಗಿ, ಅವರು ದೀರ್ಘಕಾಲಕ್ಕೆ ಅದರ ದೀಕ್ಷೆಯನ್ನು (ದೀರ್ಘ ಯುದ್ಧವ್ರತವನ್ನು) ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ಸುದ್ದಿ ಕೇಳಿ, ಮಹಾಬಾಹು, ವೀರಶ್ರೇಷ್ಠ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಏನು ಹೇಳಿದನು? ಭೀಮಸೇನ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನ ಏನು ಹೇಳಿದರು? ಮತ್ತು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ತನ್ನ ತೀರ್ಮಾನವನ್ನು ಹೇಗೆ ಪ್ರಕಟಿಸಿದನು?
जनमेजय उवाच
Educational Q&A
The verse frames ethical attention on leadership in war: Bhīṣma is presented as an exemplary elder-warrior, and the narrative invites evaluation of how righteous kings (Yudhiṣṭhira) and wise guides (Kṛṣṇa) respond when a formidable, morally complex commander commits to battle.
Janamejaya asks Vaiśaṃpāyana to recount the reactions of the Pāṇḍava leaders and Kṛṣṇa after hearing that Bhīṣma—supreme warrior and patriarch—has undertaken the long ‘consecration’ of the impending war, i.e., accepted sustained command and participation in the conflict.