Adhyaya 12
धृतराष्ट्रस्य उपालम्भः तथा पाण्डव-समाश्वासनम् | Dhṛtarāṣṭra Reproved and the Pāṇḍavas Consoled
Upa-parva: Dhṛtarāṣṭra–Kṛṣṇa Saṃvāda (Counsel on accountability and restraint)
Vaiśaṃpāyana narrates that attendants assist Dhṛtarāṣṭra with purification rites; once composed, Kṛṣṇa (Madhusūdana) addresses him with a structured reproach. Kṛṣṇa contrasts Dhṛtarāṣṭra’s learning—Vedas, Śāstras, Purāṇas, and royal duties—with his failure to act wisely when he knew the Pāṇḍavas’ superior strength and valor. He outlines a governance principle: the steady-minded king who recognizes his own faults and properly differentiates place and time attains the highest good, whereas one who ignores beneficial counsel falls into distress. Kṛṣṇa directs Dhṛtarāṣṭra to review his own deviation and his son’s wrongdoing, asking why anger should turn toward Bhīma when the chain of harms originated in Kaurava offenses, including the humiliation of Draupadī and the unjust abandonment of the Pāṇḍavas. Dhṛtarāṣṭra concedes Kṛṣṇa’s truth, cites overpowering affection for his son as the cause of his instability, expresses relief that Bhīma did not come within his grasp, and seeks to touch and reconcile with Bhīma, Arjuna, and the sons of Mādrī. He physically embraces them while weeping, offers consolation, and speaks auspicious words.
Chapter Arc: समस्त सेनाओं के संहार के बाद शोक-सागर में डूबे धृतराष्ट्र पाण्डवों से मिलने आते हैं—पुत्रशोक से व्याकुल, भीतर-भीतर प्रतिशोध की ज्वाला लिये। → कृष्ण, सात्यकि और युयुत्सु पाण्डवों के साथ चलते हैं; धृतराष्ट्र का हृदय पुत्रवध से विदीर्ण है। वे भीम को ‘पुत्रों का अन्त करने वाला’ मानकर आलिंगन के बहाने उसे कुचल डालने का निश्चय करते हैं। → धृतराष्ट्र क्रोधावेश में भीम को मारने हेतु आगे बढ़ते हैं, पर कृष्ण उनकी मनोदशा भाँपकर भीम को हटाकर लोहे की भीम-प्रतिमा रख देते हैं; धृतराष्ट्र उसे आलिंगन में कसते हैं और प्रतिमा चूर-चूर हो जाती है—हत्या का प्रयत्न विफल होकर प्रकट हो जाता है। → क्रोध उतरते ही धृतराष्ट्र ‘हा हा भीम’ कहकर शोक में डूब जाते हैं। कृष्ण उन्हें समझाते हैं कि पुत्रशोक ने उन्हें धर्म से विचलित किया; भीम-वध उचित नहीं, क्योंकि इससे शेष पुत्र भी न बचेंगे। शान्ति-स्थापन के लिए जो किया गया, उसे स्वीकार कर शोक को संयत करने का उपदेश देते हैं। → धृतराष्ट्र का शोक तो शांत होता है, पर अपराध-बोध और प्रतिशोध की छाया बनी रहती है—आगे शोकाकुल स्त्रियों का विलाप और दाह-संस्कारों की ओर कथा बढ़ती है।
Shlokas
Verse 1
ऑपन--#+र< बक। ] अिफशशाड< द्वादशोड् ध्याय: पाण्डवोंका धृतराष्ट्रसे मिलना
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಎಲ್ಲಾ ಸೇನೆಗಳು ಸಂಹಾರವಾದ ಬಳಿಕ ಧರ್ಮರಾಜ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು, ತನ್ನ ವೃದ್ಧ ಮಾವ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಗಜಸಾಹ್ವಯವಾದ ಹಸ್ತಿನಾಪುರದಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದ ವೀರರ ಅಂತ್ಯಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಲು ಹೊರಟಿದ್ದಾನೆಂದು ಕೇಳಿದನು. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ತನ್ನ ಸಹೋದರರೊಂದಿಗೆ ಶೋಕಮಗ್ನ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಲು ಹೋದನು.
Verse 2
सो<भ्ययात् पुत्रशोकार्त: पुत्रशोकपरिप्लुतम् शोचमानं महाराज भ्रातृभि: सहितस्तदा
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಮಹಾರಾಜನೇ! ಆಗ ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ಆಕ್ರಾಂತನಾದ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ತನ್ನ ಸಹೋದರರೊಂದಿಗೆ, ಪುತ್ರಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ಅಳುತ್ತಿದ್ದ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು.
Verse 3
अन्वीयमानो वीरेण दाशार्हेण महात्मना । युयुधानेन च तथा तथैव च युयुत्सुना,उस समय दशा्हकुलनन्दन वीर महात्मा श्रीकृष्ण, सात्यकि और युयुत्सु भी उनके पीछे-पीछे गये
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಅವನು ಮುಂದುವರಿದಾಗ ದಾಶಾರ್ಹವಂಶದ ವೀರ ಮಹಾತ್ಮ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು, ಹಾಗೆಯೇ ಯುಯುಧಾನ (ಸಾತ್ಯಕಿ) ಮತ್ತು ಯುಯುತ್ಸುವೂ ಅವನ ಹಿಂದೆ ಹಿಂದೆ ಅನುಸರಿಸಿದರು।
Verse 4
तमन्वगात् सुदुःखार्ता द्रौपदी शोककर्शिता । सह पाज्चालयोषिद्धियस्तित्रासन् समागता:,अत्यन्त दुःखसे आतुर और शोकसे दुबली हुई द्रौपदीने भी वहाँ आयी हुई पांचाल- महिलाओंके साथ उनका अनुसरण किया
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಅತಿದುಗುಡದಿಂದ ಆಕ್ರಾಂತಳಾಗಿ, ಶೋಕದಿಂದ ಕ್ಷೀಣಳಾದ ದ್ರೌಪದಿಯೂ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಸೇರಿದ್ದ ಪಾಂಚಾಲ ಸ್ತ್ರೀಯರೊಂದಿಗೆ ಅವನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದಳು।
Verse 5
स गज्जमनु वृन्दानि स्त्रीणां भरतसत्तम । कुररीणामिवार्तानां क्रोशन्तीनां ददर्श ह,भरतश्रेष्ठ! गंगातटपर पहुँचकर युधिष्ठिरने कुररीकी तरह आर्तस्वरसे विलाप करती हुई स्त्रियोंके कई दल देखे
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ಭರತಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಗಂಗಾತೀರದಲ್ಲಿ ಅವನು ಸ್ತ್ರೀಯರ ಅನೇಕ ಗುಂಪುಗಳನ್ನು ಕಂಡನು; ಅವರು ಕೂರರಿಯಂತೆ ಆರ್ಥಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಕೂಗಿ ಅಳುತ್ತಿದ್ದರು।
Verse 6
ताभि: परिवृतो राजा क्रोशन्तीभि: सहस्रश: । ऊर्ध्वबाहुभिराताभी रुदतीभि: प्रियाप्रियै:
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಸಾವಿರಾರು ಸ್ತ್ರೀಯರು ದುಃಖದಿಂದ ಆಕ್ರಾಂತಳಾಗಿ, ಕೈಗಳನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿ, ಜೋರಾಗಿ ಅಳುತ್ತಾ ಕೂಗುತ್ತಾ, ತಮ್ಮ ಪ್ರಿಯರೂ ಅಪ್ರಿಯರೂ ಆದವರಿಗಾಗಿ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸುತ್ತಾ ರಾಜನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದರು।
Verse 7
वहाँ पाण्डवोंके प्रिय और अप्रिय जनोंके लिये हाथ उठाकर आर्तस्वरसे रोती और करुण क्रन्दन करती हुई सहस्रों महिलाओंने राजा युधिष्ठिरको चारों ओरसे घेर लिया ।।
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಅಲ್ಲಿ ಪಾಂಡವರಿಗೆ ಪ್ರಿಯರೂ ಅಪ್ರಿಯರೂ ಆದ ಬಂಧುಗಳ ಸಾವಿರಾರು ಸ್ತ್ರೀಯರು ಕೈಗಳನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿ ಆರ್ಥಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಅಳುತ್ತಾ, ಕರುಣವಾಗಿ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾ, ರಾಜ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದಲೂ ಸುತ್ತುವರಿದು ಹೇಳಿದರು—“ರಾಜನ ಧರ್ಮಜ್ಞಾನ ಎಲ್ಲಿ? ಅವನ ಮೃದುತೆ ಮತ್ತು ಕರುಣೆ ಎಲ್ಲಿ, ಅವನು ಹಿರಿಯರು ಹಾಗೂ ಬಂಧುಗಳು—ಮಾಮಂದಿರು, ಸಹೋದರರು, ಗುರುಪುತ್ರರು, ಮಿತ್ರರು ಕೂಡ ಹತರಾಗುವಂತೆ ಮಾಡಿದನು?”
Verse 8
घातयित्वा कथं द्रोणं भीष्मं चापि पितामहम् | मनस्ते5भून्महाबाहो हत्वा चापि जयद्रथम्,“महाबाहो! द्रोणाचार्य, पितामह भीष्म और जयद्रथका भी वध करके आपके मनकी कैसी अवस्था हुई?
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು— “ಮಹಾಬಾಹೋ! ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯನನ್ನೂ ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮನನ್ನೂ ಸಂಹರಿಸಿಸಿ, ಜಯದ್ರಥನನ್ನೂ ಕೊಂದ ಬಳಿಕ ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಯಾವ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಲುಪಿತು?”
Verse 9
किं नु राज्येन ते कार्य पितृन् भ्रातृनपश्यतः । अभिमन्यु च दुर्धर्ष द्रौपदेयांश्व भारत
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು— “ಓ ಭಾರತವಂಶಜನೇ! ಪಿತೃವ್ಯರನ್ನೂ ಸಹೋದರರನ್ನೂ ಇನ್ನು ಕಾಣದ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ, ದುರ್ಧರ್ಷ ಅಭಿಮನ್ಯುವನ್ನೂ ದ್ರೌಪದಿಯ ಎಲ್ಲ ಪುತ್ರರನ್ನೂ ಕಾಣದಾಗ—ಈ ರಾಜ್ಯದಿಂದ ನಿನಗೆ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ?”
Verse 10
अतीत्य ता महाबाहु: क्रोशन्ती: कुररीरिव । ववन्दे पितरं ज्येष्ठं धर्मराजो युधिछिर:
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು— ಧರ್ಮರಾಜ ಮಹಾಬಾಹು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು, ಕುರರಿಯಂತೆ ಅಳಲಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ದಾಟಿ, ತನ್ನ ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಪಿತೃತುಲ್ಯನಾದ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಿಗೆ ವಂದನೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದನು।
Verse 11
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत स्त्रीपर्वके अन्तर्गत जलप्रदानिकपर्वमें कृपाचार्य अश्वत्थामा और कृतवर्गाका दर्शनविषयक ग्यारहवाँ अध्याय पूरा हुआ
ನಂತರ ಶತ್ರುನಿಗ್ರಹಕರಾದ ಪಾಂಡವರು ಧರ್ಮಾನುಸಾರ ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಪಿತೃತುಲ್ಯ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಿಗೆ ವಂದನೆ ಸಲ್ಲಿಸಿ, ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿವೇದಿಸಿದರು।
Verse 12
तमात्मजान्तकरणं पिता पुत्रवधार्दित: । अप्रीयमाण: शोकार्त: पाण्डवं परिषस्वजे,पुत्रवधसे पीड़ित हुए पिताने शोकसे व्याकुल हो अपने पुत्रोंका अन्त करनेवाले पाण्डुपुत्र युधिष्ठिरको हृदयसे लगाया; परंतु उस समय उनका मन प्रसन्न नहीं था इति श्रीमहाभारते स्त्रीपर्वणि जलप्रदानिकपर्वणि आयसभीमभड़े द्वादशो5्ध्याय: ।।
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು— ಪುತ್ರವಧದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ಆ ತಂದೆ ಶೋಕಾಕುಲನಾಗಿ, ತನ್ನ ಪುತ್ರರ ಅಂತ್ಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣನಾದ ಪಾಂಡವ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನನ್ನು ಹೃದಯದಿಂದ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡನು; ಆದರೂ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಸಂತೋಷ ಉಂಟಾಗಲಿಲ್ಲ।
Verse 13
धर्मराजं परिष्वज्य सान्त्वयित्वा च भारत | दुष्टात्मा भीममन्वैच्छद् दिधक्षुरिव पावक:
ಧರ್ಮರಾಜನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಸಾಂತ್ವನ ಹೇಳಿದ ಬಳಿಕ, ದುಷ್ಟಚಿತ್ತನಾದ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಭೀಮನನ್ನು ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ದಹಿಸಿಬಿಡಬೇಕೆಂಬಂತೆ ಹುಡುಕತೊಡಗಿದನು; ಆ ವೇಳೆಗೆ ಅವನ ಮನದಲ್ಲಿ ದುರ್ಭಾವನೆ ಎದ್ದಿತು।
Verse 14
स कोपपावकस्तस्य शोकवायुसमीरित: । भीमसेनमयं दावं दिधक्षुरिव दृश्यते,शोकरूपी वायुसे बढ़ी हुई उनकी क्रोधमयी अग्नि ऐसी दिखायी दे रही थी, मानो वह भीमसेनरूपी वनको जलाकर भस्म कर देना चाहती हो
ಶೋಕವೆಂಬ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಇನ್ನಷ್ಟು ಉರಿದ ಅವನ ಕೋಪಾಗ್ನಿ, ಭೀಮಸೇನನ ರೂಪದ ಅರಣ್ಯವನ್ನು ದಹಿಸಿ ಭಸ್ಮಮಾಡಬೇಕೆಂಬ ದಾವಾಗ್ನಿಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು।
Verse 15
तस्य संकल्पमाज्ञाय भीम॑ प्रत्यशुभं हरि: । भीममाक्षिप्य पाणिभ्यां प्रददौ भीममायसम्
ಭೀಮನ ಕುರಿತು ಅವನ ಅಶುಭ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ತಿಳಿದ ಹರಿ ತಕ್ಷಣವೇ ತನ್ನ ಕೈಗಳಿಂದ ಭೀಮನನ್ನು ಎಳೆದು ದೂರಮಾಡಿ, ಅವನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಭೀಕರವಾದ ಕಬ್ಬಿಣದ ಭೀಮಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಇಟ್ಟನು।
Verse 16
भीमसेनके प्रति उनके अशुभ संकल्पको जानकर श्रीकृष्णने भीमसेनको झटका देकर हटा दिया और दोनों हाथोंसे उनकी लोहमयी मूर्ति धृतराष्ट्रके सामने कर दी ।।
ಮಹಾಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ಹರಿ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಉದ್ವಿಗ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಮೊದಲೇ ತಿಳಿದಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಪರಮ ಪ್ರಾಜ್ಞನಾದ ಜನಾರ್ದನನು ಅಲ್ಲಿ ಮುಂಚೆಯೇ ಅಗತ್ಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಮಾಡಿಟ್ಟಿದ್ದನು—ಶೋಕ-ಕ್ರೋಧಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಆತುರದ ಕೃತ್ಯ ಅಧರ್ಮವಾಗದಂತೆ.
Verse 17
त॑ गृहीत्वैव पाणिभ्यां भीमसेनमयस्मयम् | बभज्ज बलवान् राजा मन्यमानो वृकोदरम्,बलवान राजा धृतराष्ट्रने उस लोहमय भीमसेन-को ही असली भीम समझा और उसे दोनों बाँहोंसे दबाकर तोड़ डाला
ಬಲವಂತನಾದ ರಾಜ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಆ ಕಬ್ಬಿಣದ ಭೀಮಸೇನ ಪ್ರತಿರೂಪವನ್ನೇ ನಿಜವಾದ ವೃಕೋದರನೆಂದು ಭಾವಿಸಿ, ಎರಡೂ ಕೈಗಳಿಂದ ಬಿಗಿಯಾಗಿ ಒತ್ತಿ ನುಚ್ಚುನೂರಾಗಿ ಮುರಿದನು।
Verse 18
नागायुतबलप्राण: स राजा भीममायसम् | भड़्क्त्वा विमथितोरस्क: सुस्राव रुधिरं मुखात्
ರಾಜನ ಬಲವು ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ಆನೆಗಳ ಬಲಕ್ಕೆ ಸಮವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದ್ದರೂ, ಭೀಮನ ಕಬ್ಬಿಣದ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಒಡೆದ ಕ್ಷಣವೇ ಅವನ ವಕ್ಷಸ್ಥಳವು ಭಾರಿಯಾಗಿ ಗಾಯಗೊಂಡಿತು; ಅವನ ಬಾಯಿಂದ ರಕ್ತ ಹರಿಯತೊಡಗಿತು।
Verse 19
ततः पपात मेदिन्यां तथैव रुधिरोक्षित: । प्रपुष्पिताग्रशिखर: पारिजात इव द्रुम:
ನಂತರ ಅವನು ರಕ್ತದಲ್ಲಿ ನೆನೆದ همان ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲೇ ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದನು—ಮೇಲ್ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಹೂಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿತ ಪಾರಿಜಾತ ವೃಕ್ಷವೇ ಉರುಳಿ ಬಿದ್ದಂತೆ।
Verse 20
प्रत्यगृह्नाच्च तं विद्वान् सूतो गावल्गणिस्तदा । मैवमित्यब्रवीच्चैनं शमयन् सान्त्वयन्निव
ಆಗ ಗಾವಲ್ಗಣಿಯ ಪುತ್ರನಾದ ಜ್ಞಾನಿ ಸಾರಥಿ ಸಂಜಯನು ಅವನನ್ನು ಹಿಡಿದು ತಡೆದನು; ಶಮನಗೊಳಿಸಿ ಸಾಂತ್ವನ ನೀಡುತ್ತಾ—“ಇಂತೆ ಮಾಡಬೇಡಿ” ಎಂದು ಹೇಳಿದನು।
Verse 21
स तु कोपं समुत्सृज्य गतमन्युर्महामना: । हा हा भीमेति चुक्रोश नृप: शोकसमन्वित:,जब रोषका आवेश दूर हो गया, तब वे महामना नरेश क्रोध छोड़कर शोकमें डूब गये और 'हा भीम! हा भीम!” कहते हुए विलाप करने लगे
ಕೋಪದ ಆವೇಗ ತಣಿದ ಬಳಿಕ, ಮಹಾಮನಸ್ಸಿನ ರಾಜನು ಕ್ರೋಧವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದನು; ಶೋಕದಿಂದ ಆವರಿತನಾಗಿ “ಹಾ ಭೀಮ! ಹಾ ಭೀಮ!” ಎಂದು ಅಳಲಾಡಿದನು।
Verse 22
त॑ विदित्वा गतक्रोधं भीमसेनवधार्दितम् । वासुदेवो वर: पुंसामिदं वचनमत्रवीत्
ಅವನ ಕ್ರೋಧವು ಶಮನಗೊಂಡಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು, ಆದರೂ ಭೀಮಸೇನನ ವಧದಿಂದ ಇನ್ನೂ ಕಲುಷಿತನಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು, ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾಸುದೇವನು ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು।
Verse 23
उन्हें भीमसेनके वधकी आशंकासे पीड़ित और क्रोध-शून्य हुआ जान पुरुषोत्तम श्रीकृष्णने इस प्रकार कहा-- ।।
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು— “ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ ಮಹಾರಾಜ, ಶೋಕಿಸಬೇಡಿರಿ. ಇದು ನಿಮ್ಮ ಕೈಯಿಂದ ಹತನಾದ ಭೀಮನು ಅಲ್ಲ. ಓ ಮಹಾಬಲವಂತನೇ, ನೀವು ಚೂರುಚೂರಾಗಿಸಿದುದು ಕೇವಲ ಕಬ್ಬಿಣದ ಪ್ರತಿಮೆಯಷ್ಟೇ.”
Verse 24
त्वां क्रोधवशमापन्नं विदित्वा भरतर्षभ । मयापकृष्ट: कौन्तेयो मृत्योर्दष्टान्तरं गत:,“भरतश्रेष्ठ) आपको क्रोधके वशीभूत हुआ जान मैंने मृत्युकी दाढ़ोंमें फँसे हुए कुन्तीकुमार भीमसेनको पीछे खींच लिया था
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು— “ಭರತಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನೀವು ಕ್ರೋಧವಶರಾಗಿದ್ದೀರಿ ಎಂದು ತಿಳಿದು, ಮರಣದ ದಂಷ್ಟ್ರಗಳ ಮಧ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದ ಕುಂತೀಪುತ್ರ ಭೀಮಸೇನನನ್ನು ನಾನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಎಳೆದೆನು.”
Verse 25
न हि ते राजशार्दूल बले तुल्यो5स्ति कश्नन । कः सहेत महाबाहो बाह्ोर्विग्रहणं नर:,“राजसिंह! बलमें आपकी समानता करनेवाला कोई नहीं है। महाबाहो! आपकी दोनों भुजाओंकी पकड़ कौन मनुष्य सह सकता है?
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು— “ರಾಜಶಾರ್ದೂಲನೇ, ಬಲದಲ್ಲಿ ನಿಮಗೆ ಸಮನಾದವನು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ಓ ಮಹಾಬಾಹು, ನಿಮ್ಮ ಎರಡೂ ಭುಜಗಳ ಬಿಗಿಯಾದ ಹಿಡಿತವನ್ನು ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಸಹಿಸಬಲ್ಲನು?”
Verse 26
यथान्तकमनुप्राप्य जीवन वक्रिन्न मुच्यते । एवं बाद्वन्तरं प्राप्प तव जीवेन्न कश्षन
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು— “ಅಂತಕನ (ಯಮನ) ಸನ್ನಿಧಿಗೆ ಬಂದವನು ಜೀವಂತವಾಗಿ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳದಂತೆ, ನಿಮ್ಮ ಭುಜಗಳ ಮಧ್ಯಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದವನು ಯಾರೂ ಜೀವಿಸಿ ಉಳಿಯಲಾರನು.”
Verse 27
तस्मात् पुत्रेण या तेडसौ प्रतिमा कारिता55यसी । भीमस्य सेयं कौरव्य तवैवोपह्ृता मया,“कुरुनन्दन! इसलिये आपके पुत्रने जो भीमसेनकी लोहमयी प्रतिमा बनवा रखी थी, वही मैंने आपको भेंट कर दी
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು— “ಹೇ ಕೌರವ್ಯ, ಆದಕಾರಣ ನಿಮ್ಮ ಪುತ್ರನು ಭೀಮನಿಗಾಗಿ ಮಾಡಿಸಿದ ಕಬ್ಬಿಣದ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ನಾನು ತಂದು ನಿಮಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದ್ದೇನೆ.”
Verse 28
पुत्रशोकाभिसंतप्तं धर्मादपकृतं मन: । तव राजेन्द्र तेन त्वं भीमसेनं जिघांससि,'राजेन्द्र! आपका मन पुत्रशोकसे संतप्त हो धर्मसे विचलित हो गया है; इसीलिये आप भीमसेनको मार डालना चाहते हैं
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದರು—ರಾಜೇಂದ್ರನೇ! ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ದಗ್ಧವಾದ ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಧರ್ಮದಿಂದ ವಿಚಲಿತವಾಗಿದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ನೀನು ಈಗ ಭೀಮಸೇನನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತೀಯೆ.
Verse 29
न त्वेतत् ते क्षमं राजन हन्यास्त्वं यद् वृकोदरम् । न हि पुत्रा महाराज जीवेयुस्ते कथंचन
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದರು—ರಾಜನೇ! ವೃಕೋದರ (ಭೀಮ)ನನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವುದು ನಿನಗೆ ಎಂದಿಗೂ ಯುಕ್ತವಲ್ಲ. ಮಹಾರಾಜನೇ! ನಿನ್ನ ಪುತ್ರರು ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಬದುಕಿರಲಿಲ್ಲ—ಅವರ ನಿಯತ ಆಯುಷ್ಯ ಪೂರ್ಣವಾಗಿತ್ತು.
Verse 30
तस्माद् यत् कृतमस्माभिर्मन्यमानै: शमं प्रति । अनुमन्यस्व तत् सर्व मा च शोके मन: कृथा:
ಆದ್ದರಿಂದ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ನಾವು ಮಾಡಿದ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನೀನು ಅನುಮೋದಿಸು; ವ್ಯರ್ಥ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಮುಳುಗಿಸಬೇಡ.
Frequently Asked Questions
How a ruler who possesses textual knowledge can still fail in lived dharma due to attachment and factional influence, and how responsibility should be acknowledged after collective harm.
Restrain anger and conduct a rigorous self-assessment; apply deśa–kāla discernment and accept beneficial counsel, because ignoring the ‘śreyas’ (the better course) leads to preventable distress.
No explicit phalaśruti appears in this passage; its meta-function is interpretive—framing reconciliation and moral accountability as necessary steps in the epic’s post-war ethical resolution.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.