Shloka 353
Yuddha-yajña-vyākhyāna (The Battle as Sacrifice): Ambarīṣa–Indra Saṃvāda
नदी योधस्य संग्रामे तदस्याव भृथं स्मृतम् । जिस योद्धाके युद्धरूपी यज्ञमें रक्तकी नदी प्रवाहित होती है
nadī yodhasya saṅgrāme tad asyāva bhṛthaṃ smṛtam |
ಅಂಬರೀಷನು ಹೇಳಿದನು—ಯೋಧನಿಗೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹರಿಯುವ ರಕ್ತನದಿಯೇ ಅವನ ಅವಭೃಥಸ್ನಾನ, ಯಜ್ಞಾಂತ ಶುದ್ಧಿಸ್ನಾನವೆಂದು ಸ್ಮರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಯುದ್ಧಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದವನಿಗೆ ಆ ಭಯಾನಕ, ದಾಟಲು ದುಸ್ತರವಾದ ಪ್ರವಾಹವೂ ಯಜ್ಞಸಮಾಪ್ತಿಯ ಶುದ್ಧಿಯಂತೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ರಕ್ತವೇ ಅದರ ಜಲ; ಡಮರು-ನಗಾರೆಗಳ ಗರ್ಜನೆ ಅದರ ಜಲಚರಗಳು; ವೀರರ ಎಲುಬುಗಳು ಕಲ್ಲು-ಮರಳಿನಂತೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ಇಳಿಯುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಕಷ್ಟ. ಮಾಂಸ ಮತ್ತು ಶೋಣಿತ ಅದರ ಕೆಸರು; ಗುರಾಣಿ ಮತ್ತು ಖಡ್ಗ ಅದರ ದೋಣಿಯಂತೆ; ಕೇಶರೂಪ ಶೈವಲ ಮತ್ತು ಹುಲ್ಲಿನಿಂದ ಅದು ಮುಚ್ಚಿದೆ. ಕತ್ತರಿಸಿದ ಕುದುರೆ, ಆನೆ, ರಥಗಳು ಇಳಿಯುವ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳು; ಧ್ವಜ-ಪತಾಕೆಗಳು ತೀರದ ಬೆತ್ತಲತೆಯಂತೆ; ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟ ಆನೆಗಳನ್ನೂ ಅದು ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ರಕ್ತಜಲದಿಂದ ಅದು ತುಂಬಿ ತುಳುಕುತ್ತದೆ; ದಾಟಲು ಬಯಸುವವರಿಗೆ ಅದು ಪರಮ ದುಸ್ತರ; ಮೃತ ಆನೆಗಳು ಮಹಾ ಮೊಸಳೆಗಳಂತೆ. ಪರಲೋಕದ ಕಡೆ ಹರಿಯುವ ಆ ನದಿ ಅಮಂಗಳಮಯಿಯಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಋಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಖಡ್ಗ ಅದನ್ನು ದಾಟಲು ಮಹಾ ದೋಣಿಗಳಂತೆ. ಗಿಡುಗ, ಕಂಕ, ಕಾಗೆಗಳು ಸಣ್ಣ ದೋಣಿಗಳಂತೆ; ಅದರ ಸುತ್ತ ರಾಕ್ಷಸರು ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅದು ಭೀರರನ್ನು ಮೋಹಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.
अम्बरीष उवाच
Educational Q&A
The verse uses Vedic ritual language to interpret a warrior’s battle as a solemn, duty-bound rite: the terrifying blood-river of combat is likened to the avabhṛtha bath that completes a sacrifice, suggesting that for a kṣatriya acting within dharma, endurance and courage in battle carry a ritual-ethical significance rather than being mere brutality.
Ambarīṣa is speaking and introduces a metaphor: in the ‘war-sacrifice,’ the battlefield becomes a river of blood, and for the warrior that river is treated as the concluding sacrificial bath (avabhṛtha). The surrounding prose elaborates the metaphor with vivid battlefield details (blood, bones, weapons, drums), emphasizing the dreadfulness and difficulty of ‘crossing’ it.