Shloka 5
Adharmic Victory as Unstable; Rules of Restraint, Mediation, and Conciliation (अधर्मविजय-अध्रुवत्व तथा क्षमा-नयः)
जो बलके द्वारा पराजित कर दिया गया हो, उसके साथ राजा कदापि युद्ध न करे। उसे कैद करके एक सालतक अनुकूल रहनेकी शिक्षा दे; फिर उसका नया जन्म होता है। वह विजयी राजाके लिये पुत्रके समान हो जाता है (इसलिये एक साल बाद उसे छोड़ देना चाहिये) ।।
bhīṣma uvāca | yo balena parājitaḥ sa rājñā kadācid api na yoddhavyaḥ | taṁ gṛhītvā saṁvatsaraṁ yāvad anukūla-vṛttiṁ śikṣayet; tataḥ tasya nava-janma bhavati; sa vijayine rājñe putra-samo bhavati, tasmāt saṁvatsarānte mocanīyaḥ | nārvāk-saṁvatsarāt kanyā praṣṭavyā vikramāhatā | evam eva dhanaṁ sarvaṁ yac cānyat sahasā hṛtam |
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಬಲದಿಂದ ಸೋಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನೊಂದಿಗೆ ರಾಜನು ಮತ್ತೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಬಾರದು. ಅವನನ್ನು ಬಂಧಿಯಾಗಿ ಇಟ್ಟು ಒಂದು ವರ್ಷ ವಿನಯ, ವಿಧೇಯತೆ, ಅನುಕೂಲ ವರ್ತನೆಗಳಲ್ಲಿ ತರಬೇತಿಗೊಳಿಸಲಿ; ನಂತರ ಅವನು যেন ಹೊಸ ಜನ್ಮ ಪಡೆದಂತೆ ಆಗಿ, ವಿಜಯಿ ರಾಜನಿಗೆ ಪುತ್ರಸಮಾನನಾಗುತ್ತಾನೆ—ಆದುದರಿಂದ ಒಂದು ವರ್ಷದ ಬಳಿಕ ಅವನನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಹಾಗೆಯೇ, ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಅಪಹರಿಸಿ ತಂದ ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ಒಂದು ವರ್ಷವರೆಗೆ ಪ್ರಶ್ನಿಸಬಾರದು; ನಂತರ ಕೇಳಿದಾಗ ಅವಳು ಮತ್ತೊಬ್ಬನನ್ನು ವರಿಸಲು ಬಯಸಿದರೆ ಅವಳನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಬೇಕು. ಅಚಾನಕವಾಗಿ ಅಥವಾ ಮೋಸದಿಂದ ತೆಗೆದುಕೊಂಡ ಧನ ಮತ್ತು ಇತರ ವಸ್ತುಗಳಿಗೂ ಇದೇ ನಿಯಮ: ಒಂದು ವರ್ಷದ ಬಳಿಕ ಯಥಾರ್ಥ ಸ್ವಾಮಿಗೆ ಮರಳಿಸಬೇಕು.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma teaches restraint and rehabilitation in kingship: do not keep fighting the already-defeated; instead, reform the captive for a year and then release him, treating him as integrated like a son. Parallel rules stress delayed inquiry and eventual restoration—regarding a maiden taken by force and wealth seized suddenly or deceitfully—so that coercion does not become permanent entitlement.
In Shanti Parva’s instruction on rājadharma, Bhishma lays down practical norms for a victorious ruler: how to handle a defeated opponent (custody, instruction, release), how to handle a maiden brought by force (no questioning for a year; then honor her choice), and how to handle property taken by sudden seizure or trickery (return after a year).