Shloka 43
मान्धाता! राजा दुष्टोंको दण्ड देनेके कारण यम तथा धार्मिकोंपर अनुग्रह करनेके कारण उनके लिये परमेश्वरके समान है। जब वह अपनी इन्द्रियोंको संयममें रखता है, तब शासनमें समर्थ होता है और जब संयममें नहीं रखता, तब मर्यादासे नीचे गिर जाता है ।। ऋत्विक्पुरोहिताचार्यान् सत्कृत्यानवमन्य च | यदा सम्यक् प्रगृह्नाति स राज्ञो धर्म उच्यते,जब राजा ऋत्विकू, पुरोहित और आचार्यका बिना अवहेलनाके सत्कार करके उनको उचित बर्तावके साथ अपनाता है, तब वह राजाका धर्म कहलाता है
māndhātā! rājā duṣṭān daṇḍa-dānāt yamavat, dhārmikān anugrahāt teṣāṃ prati parameśvara-samo bhavati. yadā sa indriyāṇi saṃyamya tiṣṭhati tadā śāsane samartho bhavati; yadā tu na saṃyamya tiṣṭhati tadā maryādāyā adho nipatati. ṛtvik-purohita-ācāryān satkṛtya anavamanya ca yadā samyak pragṛhṇāti, sa rājño dharma ucyate.
ಓ ಮಾಂಧಾತಾ! ದುಷ್ಟರಿಗೆ ದಂಡ ವಿಧಿಸುವುದರಿಂದ ರಾಜನು ಯಮನಂತೆ; ಧಾರ್ಮಿಕರ ಮೇಲೆ ಅನುಗ್ರಹ ತೋರುವುದರಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಪರಮೇಶ್ವರಸಮಾನನು. ಅವನು ತನ್ನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸಂಯಮದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟಾಗ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಸಂಯಮವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಮર્યಾದೆಯನ್ನು ಮೀರಿ ಅಧೋಗತಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ. ರಾಜನು ಋತ್ವಿಜರು, ಪುರೋಹಿತ ಮತ್ತು ಆಚಾರ್ಯರನ್ನು ಅವಮಾನಿಸದೆ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಿ, ಸರಿಯಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅವರ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಸೇವೆಯನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದರೆ—ಅದೇ ರಾಜಧರ್ಮವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.
उतथ्य उवाच
Educational Q&A
A king’s legitimacy rests on two pillars: disciplined self-control and impartial justice—punishing wrongdoing like Yama while protecting the righteous with benevolence; additionally, honoring and properly engaging priests and teachers is an essential part of royal dharma.
In the Shanti Parva’s instruction on rajadharma, the sage Utathya addresses King Māndhātā, defining the ethical standards of rulership: restraint of the senses, maintenance of proper boundaries (maryādā), and respectful reliance on ritual and pedagogical authorities (ṛtvik, purohita, ācārya).