Shloka 30
दुर्ग-निवेश-राजधर्मः | Fortified Capital and the King’s Residential Polity
Rājadharma
अन्य: कार्य: स्वराष्ट्रेषु परराष्ट्रेषु चापर: । अटवीषु पर: कार्य: सामन्तनगरेष्वपि,राजा अपने राज्यमें, दूसरोंके राज्योंमें, जंगलोंमें तथा अपने अधीन राजाओंके नगरोंमें भी एक-एक भित्न-भन्न तपस्वीको अपना सुहृद् बनाये रखे
anyaḥ kāryaḥ svarāṣṭreṣu pararāṣṭreṣu cāparaḥ | aṭavīṣu paraḥ kāryaḥ sāmantanagareṣv api ||
ಸ್ವರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ವಿಧದವನು, ಪರರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಬ್ಬ, ಅರಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಬ್ಬ, ಸಾಮಂತರ ನಗರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಬೇರೆ—ಹೀಗೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಲಯದಲ್ಲೂ ವಿಭಿನ್ನ ತಪಸ್ವಿಗಳನ್ನು ರಾಜನು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಸುಹೃದರಾಗಿಸಿಕೊಂಡಿರಬೇಕು; ಆಗ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸಲಹೆ, ಗುಪ್ತವಾರ್ತೆ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಪ್ರಭಾವ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ, ಸಂಶಯವೂ ಹುಟ್ಟದು।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A ruler should maintain a network of trustworthy, context-appropriate confidants/agents across different zones—home territory, foreign lands, forests, and feudatory towns—so governance remains informed and stable. The verse highlights prudent administration while implying ethical restraint: using respected ascetics as ‘friends’ can provide counsel and discreet information without overt coercion.
In the Shanti Parva’s instruction on rajadharma, Bhishma continues advising Yudhishthira on practical governance. Here he outlines how a king should arrange different kinds of operatives in different regions, including keeping distinct ascetics as trusted contacts in each sphere.