Shloka 71
Daṇḍanīti and the King as the Cause of Yuga-Order (दण्डनीतिः राजधर्मश्च युगकारणत्वम्)
जिन वस्तुओंको त्रिवर्गके अन्तर्गत बताया गया है, उनको भी यहाँ एकचित्त होकर सुनो। क्षय, स्थान और वृद्धि--ये ही त्रिवर्ग हैं तथा धर्म, अर्थ और काम--इनको परम त्रिवर्ग कहा गया है। इन सबका समयानुसार सेवन करना चाहिये। राजा धर्मके अनुसार चले तो वह पृथ्वीका दीर्घकालतक पालन कर सकता है ।। अस्मिन्नर्थे च श्लोकौ द्वौ गीतावड्धिरसा स्वयम् । यादवीपुत्र भद्रं ते तावपि श्रोतुमहसि,पृथापुत्र युधिष्ठिर! तुम्हारा कल्याण हो। इस विषयमें साक्षात् बृहस्पतिजीने जो दो श्लोक कहे हैं, उन्हें भी तुम सुनो
bhīṣma uvāca |
trivargāntargatā ye 'rthā uktāḥ, tān apihaikacitto niśāmaya |
kṣayaḥ sthānaṁ ca vṛddhiś ca—eṣa eva trivargaḥ; dharmo 'rthaḥ kāmaś ca—ete paramas trivargaḥ |
teṣāṁ sarveṣāṁ kālena sevanaṁ kartavyam |
rājā dharmānusārī syāt, sa pṛthivīṁ dīrghakālaṁ pālayituṁ śaknoti ||
asminn arthe ca ślokau dvau gītau bṛhaspatinā svayam |
yādavīputra, bhadraṁ te; tāv api śrotum arhasi, pṛthāputra yudhiṣṭhira ||
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ತ್ರಿವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸೇರಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ವಿಷಯಗಳನ್ನೂ ಏಕಾಗ್ರಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೇಳು. ಕ್ಷಯ, ಸ್ಥಾನ (ಸ್ಥಿರತೆ), ವೃದ್ಧಿ—ಇದು ಒಂದು ತ್ರಿವರ್ಗ; ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮ—ಇದನ್ನು ಪರಮ ತ್ರಿವರ್ಗವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕಾಲಾನುಸಾರ ಸೇವಿಸಬೇಕು. ರಾಜನು ಧರ್ಮಾನುಸಾರ ನಡೆದುಕೊಂಡರೆ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಭೂಮಿಯನ್ನು (ರಾಜ್ಯ-ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು) ಪಾಲಿಸಬಲ್ಲನು. ಇದೇ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ, ಓ ಪೃಥಾಪುತ್ರ ಯುಧಿಷ್ಠಿರ, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ—ಬೃಹಸ್ಪತಿಯೇ ಸ್ವತಃ ಹೇಳಿದ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಕೇಳು.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma teaches that a ruler must understand and regulate the triads of life—especially dharma, artha, and kāma—by pursuing each at the proper time. Governance grounded in dharma enables long and stable protection of the realm.
In the Shanti Parva dialogue on kingship and ethics, Bhishma continues instructing Yudhishthira. He introduces a framework of triads and then signals that he will support the point by quoting two authoritative verses attributed to Brihaspati.