Shloka 78
Varṇa-dharma and Rājadharma: Yudhiṣṭhira’s Inquiry and Bhīṣma’s Normative Outline (वर्णधर्म-राजधर्म-प्रश्नोत्तरम्)
दण्डेन नीयते चेदं दण्डं नयति वा पुनः । दण्डनीतिरिति ख्याता त्रीललॉकानभिवर्तते,“इस शास्त्रके अनुसार दण्डके द्वारा जगत्का सन्मार्गपर स्थापन किया जाता है अथवा राजा इसके अनुसार प्रजावर्गमें दण्डकी स्थापना करता है; इसलिये यह विद्या दण्डनीतिके नामसे विख्यात है। इसका तीनों लोकोंमें विस्तार होगा
daṇḍena nīyate cedaṃ daṇḍaṃ nayati vā punaḥ | daṇḍanītir iti khyātā trīl lokān abhivartate ||
ದಂಡದಿಂದ ಈ ಲೋಕವು ಸನ್ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಅಥವಾ ರಾಜನು ಈ ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಸಾರವಾಗಿ ಪ್ರಜೆಯಲ್ಲಿ ದಂಡವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದಕಾರಣ ಈ ವಿದ್ಯೆ ‘ದಂಡನೀತಿ’ ಎಂದು ಖ್ಯಾತವಾಗಿದೆ; ಇದರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ತ್ರಿಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಹರಡಿದೆ.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Social order is maintained when authority applies daṇḍa (punishment/discipline) in accordance with śāstra; this principled administration of punishment is called daṇḍanīti, a foundational element of rājadharma.
In the Śānti Parva’s instruction on rājadharma, Bhīṣma explains to Yudhiṣṭhira why the science of governance is termed daṇḍanīti: it guides the world by enforcing discipline and enables the king to establish lawful restraint among subjects.