Shloka 58
Varṇa-dharma and Rājadharma: Yudhiṣṭhira’s Inquiry and Bhīṣma’s Normative Outline (वर्णधर्म-राजधर्म-प्रश्नोत्तरम्)
विसर्गो<र्थस्य धर्मार्थ कामहैतुकमुच्यते । चतुर्थ व्यसनाघाते तथैवात्रानुवर्णितम्,भाँति-भाँतिकी दुश्चेष्ठा, अपने सेवकोंकी जीविकाका विचार, सबके प्रति सशडक रहना, प्रमादका परित्याग करना, अप्राप्त वस्तुको प्राप्त करना, प्राप्त हुई वस्तुको सुरक्षित रखते हुए उसे बढ़ाना और बढ़ी हुई वस्तुका सुपात्रोंको विधिपूर्वक दान देना--यह धनका पहला उपयोग है। धर्मके लिये धनका त्याग उसका दूसरा उपयोग है, कामभोगके लिये उसका व्यय करना तीसरा और संकट-निवारणके लिये उसे खर्च करना उसका चौथा उपयोग है। इन सब बातोंका उस ग्रन्थमें भलीभाँति वर्णन किया गया है
bhīṣma uvāca | visargo 'rthasya dharmārtha-kāma-haitukam ucyate | caturthaṁ vyasanāghāte tathaivātrānubarṇitam |
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಧನದ ‘ವ್ಯಯ’ವು ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ಕಾಮ ಎಂಬ ಮೂರು ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗಾಗಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕನೆಯ ಉಪಯೋಗವೂ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ—ವಿಪತ್ತಿನ ಆಘಾತವನ್ನು ತಡೆಯಲು ಖರ್ಚು ಮಾಡುವುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಧನದ ಮೊದಲ ಉಪಯೋಗ: ತನ್ನ ಜೀವನೋಪಾಯವನ್ನು ಹಾಗೂ ಆಶ್ರಿತರ ಪೋಷಣೆಯನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿ ಬಲಪಡಿಸುವುದು, ಎಲ್ಲರ ಮೇಲೂ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಮತ್ತು ನಿಯಮಬದ್ಧವಾಗಿ ವರ್ತಿಸುವುದು, ಪ್ರಮಾದವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದು, ಇನ್ನೂ ಅಪ್ರಾಪ್ತವಾದುದನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು, ಪಡೆದದ್ದನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿ ವೃದ್ಧಿಸುವುದು, ಮತ್ತು ವೃದ್ಧಿಯಾದ ಧನವನ್ನು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಸುಪಾತ್ರರಿಗೆ ದಾನ ಮಾಡುವುದು. ಧರ್ಮಾರ್ಥವಾಗಿ ಧನತ್ಯಾಗ ಎರಡನೆಯದು; ಭೋಗಾರ್ಥವಾಗಿ ವ್ಯಯ ಮೂರನೆಯದು; ಅಪಾಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ದುಃಖ-ನಿವಾರಣಾರ್ಥವಾಗಿ ಖರ್ಚು ಮಾಡುವುದು ನಾಲ್ಕನೆಯದು. ಇವೆಲ್ಲವೂ ಆ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ಸಮ್ಯಕವಾಗಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Wealth should be applied purposefully: (1) to secure and grow one’s livelihood and responsibilities, including disciplined vigilance and proper giving; (2) to be sacrificed for dharma; (3) to be spent for legitimate enjoyment; and (4) to be used to avert or remedy calamity. Ethical stewardship, not mere accumulation, is the standard.
In the Śānti Parva’s instruction on governance and right conduct, Bhishma teaches Yudhiṣṭhira principles of artha-śāstra-like prudence—how a ruler/householder should deploy wealth across duty, welfare, enjoyment, and emergency relief.