Shloka 413
Varṇa-dharma and Rājadharma: Yudhiṣṭhira’s Inquiry and Bhīṣma’s Normative Outline (वर्णधर्म-राजधर्म-प्रश्नोत्तरम्)
अड्जन्येतानि कौरव्य प्रकाशानि बलस्य तु । कुरुवंशी पाण्डुनन्दन! हाथी, घोड़े, रथ, पैदल, बेगारमें पकड़े गये बोझ ढोनेवाले लोग, नौकारोही, गुप्तचर तथा कर्तव्यका उपदेश करनेवाले गुरु-ये सेनाके प्रकट आठ अड़ हैं
aṣṭāṅgāny etāni kauravya prakāśāni balasya tu | kuruvaṃśī pāṇḍunandana! hastī aśvā rathāḥ padātayaḥ, balād gṛhītā bhāra-vāhakāḥ, naukārohāḥ, guptacarāḥ tathā kartavyopadeśakā guravaḥ—ete senāyāḥ prakaṭā aṣṭāṅgāni ||
ಕೌರವ್ಯನೇ! ಇವು ಸೇನೆಯ ಎಂಟು ಪ್ರಕಟ ಅಂಗಗಳು. ಕುರುವಂಶೀಯ ಪಾಂಡುನಂದನನೇ! ಆನೆಗಳು, ಕುದುರೆಗಳು, ರಥಗಳು, ಕಾಲಾಳುಗಳು; ಬಲವಂತವಾಗಿ ಹಿಡಿದು ಸೇವೆಗೂ ಭಾರ ಹೊರುವ ಕೆಲಸಕ್ಕೂ ನೇಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟವರು; ದೋಣಿಗಾರರು ಹಾಗೂ ನದೀ-ಸಾರಿಗೆ ಸಿಬ್ಬಂದಿ; ಗುಪ್ತಚಾರರು; ಮತ್ತು ಧರ್ಮ-ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಬೋಧಿಸುವ ಗುರುಗಳು—ಇವೇ ಸೇನೆಯ ಎಂಟು ದೃಶ್ಯ ಅಂಗಗಳು.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma defines an army not only by its fighting arms (elephants, horses, chariots, infantry) but also by its enabling supports—logistics labor, water-transport, intelligence (spies), and dharma-guidance (gurus). Power is presented as a system whose ethical direction and practical infrastructure are integral to success.
In Shanti Parva’s instruction on governance and duty, Bhishma addresses a Kuru-descendant (Pandu’s son) and enumerates the eight visible constituents of a military force, expanding the notion of ‘army’ beyond battlefield units to include transport, espionage, and moral instruction.