Shloka 34
Varṇa-dharma and Rājadharma: Yudhiṣṭhira’s Inquiry and Bhīṣma’s Normative Outline (वर्णधर्म-राजधर्म-प्रश्नोत्तरम्)
अमात्यरक्षा प्रणिधी राजपुत्रस्य लक्षणम् | चारश्न विविधोपाय: प्रणिधेय: पृथग्विध:,ब्रह्माजीके उस नीतिशास्त्रमें मन्त्रियोंकी रक्षा (उन्हें कोई फोड़ न ले, इसके लिये सतर्कता), प्रणिधि (राजदूत), राजपुत्रके लक्षण, गुप्तचरोंके विचरणके विविध उपाय, विभिन्न स्थानोंमें विभिन्न प्रकारके गुप्तचरोंकी नियुक्ति, साम, दान, भेद, दण्ड और उपेक्षा --इन पाँचों उपायोंका पूर्णरूपसे प्रतिपादन किया गया है
amātya-rakṣā praṇidhī rāja-putrasya lakṣaṇam | cāraś ca vividha-upāyaḥ praṇidheyaḥ pṛthag-vidhaḥ ||
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ರಾಜನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಿಗಳ ರಕ್ಷಣೆ, ಪ್ರಣಿಧಿ (ವಿಶ್ವಸ್ತ ದೂತ/ಅಧಿಕಾರಿ), ರಾಜಪುತ್ರನ ಲಕ್ಷಣಗಳು, ಗುಪ್ತಚರರ ಸಂಚಾರಕ್ಕೆ ನಾನಾವಿಧ ಉಪಾಯಗಳು ಹಾಗೂ ವಿಭಿನ್ನ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಿನ್ನ ವಿಧದ ಗುಪ್ತಚರರ ನೇಮಕ—ಇವೆಲ್ಲ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಜೊತೆಗೆ ಸಾಮ, ದಾನ, ಭೇದ, ದಂಡ ಮತ್ತು ಉಪೇಕ್ಷೆ—ಈ ಐದು ಉಪಾಯಗಳನ್ನೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A king’s stability depends on disciplined governance: protect ministers from enemy influence, deploy reliable envoys/operatives, recognize the qualities of a capable prince, and maintain a well-structured intelligence network. Policy should be applied through the five classical means—conciliation, inducement, division, punishment, and strategic non-engagement—according to context.
In the Śānti Parva’s instruction on rājadharma, Bhīṣma continues advising Yudhiṣṭhira on practical kingship. Here he summarizes key topics of political science: ministerial security, appointment of agents and spies, criteria for a prince, and the systematic use of the five upāyas in administration and diplomacy.