Shloka 123
Varṇa-dharma and Rājadharma: Yudhiṣṭhira’s Inquiry and Bhīṣma’s Normative Outline (वर्णधर्म-राजधर्म-प्रश्नोत्तरम्)
उनके राज्यमें किसीको बुढ़ापा, दुर्भिक्ष तथा आधि-व्याधिका कष्ट नहीं था। राजाकी ओरसे रक्षाकी समुचित व्यवस्था होनेके कारण वहाँ कभी किसीको सर्पों, चोरों तथा आपसके लोगोंसे भय नहीं प्राप्त होता था ।।
āpasta-stambhire cāsya samudram abhiyāsyataḥ | parvatāś ca dadur mārgaṁ dhvaja-bhaṅgaś ca nābhavat ||
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಅವನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೂ ವೃದ್ಧಾಪ್ಯ, ದುರ್ಭಿಕ್ಷ, ಅಥವಾ ಮನಸ್ಸು-ದೇಹದ ರೋಗಗಳಿಂದಾದ ದುಃಖ ಇರಲಿಲ್ಲ. ರಾಜನು ಸಮರ್ಪಕ ರಕ್ಷಣಾವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಿದ್ದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೂ ಸರ್ಪಗಳು, ಕಳ್ಳರು ಅಥವಾ ಸಮುದಾಯದೊಳಗಿನ ಶತ್ರುಜನರಿಂದ ಎಂದಿಗೂ ಭಯವಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಮತ್ತು ಅವನು ಸಮುದ್ರಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಪ್ರಯಾಣಿಸಿದಾಗ ಸಮುದ್ರಜಲ ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತಿತ್ತು; ಪರ್ವತಗಳು ದಾರಿ ಬಿಡುತ್ತವೆ; ಅವನ ರಥಧ್ವಜವು ಎಂದಿಗೂ ಮುರಿಯಲಿಲ್ಲ—ಧರ್ಮಸಮ್ಮತ ಸುಶಾಸನದ ಇವು ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳು.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse presents the ideal of rājadharma: a king’s foremost duty is effective protection and just governance, resulting in freedom from fear, social stability, and public well-being; such righteousness is portrayed as so potent that it brings harmony even in the natural world.
Bhīṣma is describing a model ruler whose kingdom is free from common calamities and dangers. He then adds hyperbolic-epic signs of that ruler’s extraordinary fortune and merit: the sea calms as he travels, mountains open a route, and his chariot’s banner never breaks.