Shloka 13
Atithi’s Direction to the Nāga-sage Padma at Naimiṣa (अतिथ्युपदेशः—नैमिषे पद्मनागोपाख्यानप्रस्तावः)
न हांते मन्त्राणां हवनमस्ति न विना पुरुषं तपः सम्भवति | हविर्मन्त्राणां सम्पूजा विद्यते देवमानुष-ऋषीणामनेन त्वं होतेति नियुक्त: | ये च मानुष-होत्राधिकारास्ते च ब्राह्मणस्य हि याजनं विधीयते न क्षत्रवैश्ययोर्दधिजात्योस्तस्माद् ब्राह्मणा हाग्निभूता यज्ञानुद्तन्ति । यज्ञास्ते देवांस्तर्पयन्ति देवा: पृथिवीं भावयन्ति शतपथेडपि हि ब्राह्मणमुखे भवति
na hānte mantrāṇāṁ havanam asti na vinā puruṣaṁ tapaḥ sambhavati | havirmantrāṇāṁ sampūjā vidyate devamānuṣa-ṛṣīṇām anena tvaṁ hoteti niyuktaḥ | ye ca mānuṣa-hotṛ-adhikārās te ca brāhmaṇasya hi yājanaṁ vidhīyate na kṣatravaiśyayoḥ dvijātyos tasmād brāhmaṇā hāgnibhūtā yajñān udvahanti | yajñās te devāṁs tarpayanti devāḥ pṛthivīṁ bhāvayanti śatapathenāpi hi brāhmaṇamukhe bhavati |
ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು— ಮಂತ್ರಗಳಿಲ್ಲದೆ ಹವನ ಸಂಭವಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಪುರುಷನಿಲ್ಲದೆ ತಪಸ್ಸು ಸಿದ್ಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹವಿಸ್ಸು ಸೇರಿದ ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ದೇವರುಗಳು, ಮನುಷ್ಯರು ಮತ್ತು ಋಷಿಗಳು ಸಮ್ಯಕ್ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಹೇ ಅಗ್ನಿದೇವನೇ! ನೀನು ಹೋತೃವಾಗಿ ನಿಯುಕ್ತನಾಗಿದ್ದೀ. ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಹೋತೃ-ಅಧಿಕಾರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೇ; ಯಜ್ಞವನ್ನು ನಡೆಸಿಸುವ ವಿಧಿ ಅವನಿಗೇ ವಿಧಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಮತ್ತು ವೈಶ್ಯರು ದ್ವಿಜರಾಗಿದ್ದರೂ ಹೋತೃತ್ವಕ್ಕೆ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಲ್ಲ; ಹೀಗಾಗಿ ಅಗ್ನಿಸ್ವರূপರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಯಜ್ಞಗಳ ಭಾರವನ್ನು ಹೊರುತ್ತಾರೆ. ಆ ಯಜ್ಞಗಳಿಂದ ದೇವರುಗಳು ತೃಪ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ; ದೇವರುಗಳಿಂದ ಭೂಮಿ ಸಮೃದ್ಧಿಯಿಂದ ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಶತಪಥಬ್ರಾಹ್ಮಣದಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಆಹುತಿ ಇಡುವುದನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
अजुन उवाच
Educational Q&A
Ritual efficacy depends on both sacred speech (mantra) and a qualified human agent; within the varṇa-based dharma framework presented here, priestly officiation (hotṛ/yājana) is assigned to Brāhmaṇas, and sacrifice is portrayed as sustaining a reciprocal order: humans nourish gods through yajña, and gods sustain the earth’s prosperity.
Arjuna explains the logic of Vedic sacrifice: mantras and offerings constitute worship of gods, humans, and seers; Agni is appointed as the Hotṛ’s medium; and the human officiant role is restricted to Brāhmaṇas. He supports the point by invoking a Vedic authority (Śatapatha Brāhmaṇa) and concludes with the cosmic economy where yajña pleases the gods and the gods make the earth flourish.