Shloka 96
य॑ं हित्वा देवता: सर्वा हव्यकव्यभुजो5भवन् | किंतु यह सनातन मोक्षधर्म अत्यन्त दुष्कर जान पड़ता है, जिसे छोड़कर सब देवता हव्य और कट्योंके भोक्ता बन गये हैं,त्वय्यावेशितभारोहं धृतिं प्राप्स्याम्यथाउजसा । यदा च सुरकार्य ते अविषदह्ां भविष्यति तुमपर यह भार रखकर मैं अनायास ही धैर्य धारण करूँगा। जब कभी तुम्हारे लिये देवताओंका कार्य असहा हो जायगा, तब मैं आत्मज्ञानका उपदेश देनेके लिये तुम्हारे सामने प्रकट हो जाऊँगा। ऐसा कहकर भगवान् हयग्रीव वहीं अन्तर्धान हो गये
yaṁ hitvā devatāḥ sarvā havyakavyabhujo 'bhavan | kintu yaḥ sanātano mokṣadharmo 'tyanta-duṣkaraḥ jñāyate | tvayy āveśita-bhāro 'haṁ dhṛtiṁ prāpsyāmy athaujasaḥ | yadā ca sura-kāryaṁ te aviṣahaṁ bhaviṣyati | tadāham ātma-jñānopadeśāya tava purataḥ prādurbhaviṣyāmi | iti uktvā bhagavān hayagrīvaḥ tatraivāntardadhāna ||
“ಆ (ಉನ್ನತ ಮಾರ್ಗ)ವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳು ಹವ್ಯ-ಕವ್ಯಗಳ ಭೋಕ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೆ; ಆ ಸನಾತನ ಮೋಕ್ಷಧರ್ಮ ಅತ್ಯಂತ ದುಷ್ಕರ. ಈ ಭಾರವನ್ನು ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಇಟ್ಟು, ನಿನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ನಾನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆನು. ಮತ್ತು ನಿನ್ನಿಗಾಗಿ ದೇವಕಾರ್ಯ ಅಸಹ್ಯವಾಗುವಾಗ, ಆತ್ಮಜ್ಞಾನವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸಲು ನಾನು ನಿನ್ನ ಮುಂದೆ ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸುವೆನು.” ಎಂದು ಹೇಳಿ ಭಗವಾನ್ ಹಯಗ್ರೀವನು ಅಲ್ಲೀಯೇ ಅಂತರ್ಧಾನವಾದನು.
जनमेजय उवाच
Educational Q&A
The passage contrasts ritual religiosity (havya-kavya offerings) with the far more demanding ‘mokṣa-dharma’—the path of liberation grounded in Self-knowledge. It implies that liberation requires exceptional resolve and guidance, and that true spiritual instruction (ātma-jñāna-upadeśa) is the decisive aid when ordinary duties become overwhelming.
Janamejaya speaks of the gods turning toward sacrificial consumption after abandoning the difficult path of liberation. He then entrusts a ‘burden’ to the addressed figure and promises to appear whenever divine tasks become unbearable, specifically to teach Self-knowledge. After making this assurance, Lord Hayagrīva vanishes on the spot.