Shloka 14
कालनिर्देशः शोकनिवारणं च
Instruction on Kāla and the Removal of Grief
भारत! अपने धर्मको त्याग देना और दूसरेके धर्मका आचरण करना, यज्ञके अनधिकारीको यज्ञ कराना तथा अभक्ष्य भक्षण करना, शरणागतका त्याग करना और भरण करने योग्य व्यक्तियोंका भरण-पोषण न करना, एवं रसोंको बेचना, पशु-पक्षियोंको मारना और शक्ति रहते हुए भी अग्न्याधान आदि कर्मोको न करना, नित्य देने योग्य गोग्रास आदि को न देना, ब्राह्मणोंको दक्षिणा न देना और उनका सर्वस्व छीन लेना, धर्मतत्त्वके जाननेवालोंने ये सभी कर्म न करने योग्य बताये हैं ।। पित्रा विवदते पुत्रो यश्व स्थाद् गुरुतल्पग: । अप्रजायन् नरव्याप्र भवत्यधार्मिको नर:,राजन! जो पुरुष पिताके साथ झगड़ा करता है, गुरुकी शय्यापर सोता है, ऋतुकालमें भी अपनी पत्नीके साथ समागम नहीं करता है, वह मनुष्य अधार्मिक होता है
bhārata! svadharma-tyāgaḥ paradharma-anuṣṭhānam, ayajñasya yajña-kāraṇam, abhakṣya-bhakṣaṇam, śaraṇāgata-tyāgaḥ, bharaṇīyānāṁ abharaṇam, rasānāṁ vikrayaḥ, paśu-pakṣi-vadhaḥ, śakti-sati api agnyādhānādi-karma-akaraṇam, nitya-deya-gogrāsādi-adānam, brāhmaṇebhyo dakṣiṇā-adānam, teṣāṁ sarvasva-haraṇam—dharmatattva-vidaḥ etāni sarvāṇi akaraṇīyāni āhuḥ ||
pitrā vivadate putro yaś ca syād gurutalpagaḥ |
aprajāyan nara-vyāghra bhavaty adhārmiko naraḥ ||
ಓ ಭಾರತ! ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಪರಧರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸುವುದು, ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಅನರ್ಹನಿಗಾಗಿ ಯಜ್ಞವನ್ನು ನಡೆಸಿಸುವುದು, ಅಭಕ್ಷ್ಯವನ್ನು ಭಕ್ಷಿಸುವುದು, ಶರಣಾಗತನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದು, ಪೋಷಿಸಬೇಕಾದವರನ್ನು ಪೋಷಿಸದೆ ಇರುವುದು, ರಸಗಳ (ಮತ್ತೆ/ಭೋಗದ್ರವ್ಯಗಳ) ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾಡುವುದು, ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ವಧಿಸುವುದು, ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿದ್ದರೂ ಅಗ್ನ್ಯಾಧಾನಾದಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡದೆ ಇರುವುದು, ನಿತ್ಯ ಕೊಡಬೇಕಾದ ಗೋಗ್ರಾಸಾದಿಗಳನ್ನು ಕೊಡದೆ ಇರುವುದು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ದಕ್ಷಿಣೆ ನೀಡದೆ ಇರುವುದು ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನನ್ನು ಅವಮಾನಿಸುವುದು/ಪೀಡಿಸುವುದು—ಧರ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದವರು ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಅಕಾರ್ಯವೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಮತ್ತೆ, ಓ ರಾಜನೇ! ತಂದೆಯೊಂದಿಗೆ ಕಲಹಿಸುವವನು, ಗುರುತಲ್ಪಗನಾಗಿ (ಗುರುವಿನ ಶಯ್ಯೆಯನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಿ) ವರ್ತಿಸುವವನು, ಋತುಕಾಲ ಬಂದರೂ ಸಂತಾನಾರ್ಥವಾಗಿ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಸಮೀಪಿಸದವನು—ಅವನು ಅಧಾರ್ಮಿಕನಾಗುತ್ತಾನೆ.
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse lists concrete actions that violate dharma: abandoning one’s rightful duty, enabling unqualified ritual acts, consuming forbidden food, betraying refuge-seekers, neglecting dependents and daily obligations, engaging in harmful or prohibited trades and violence, and exploiting Brahmins. It then highlights three personal transgressions—quarreling with one’s father, violating the guru’s bed, and refusing conjugal duty for progeny in season—as marks of an adhārmika (unrighteous) person.
In Śānti-parvan’s instruction on righteous conduct after the war, Vyāsa addresses the king (Bhārata) and enumerates behaviors condemned by knowers of dharma, moving from social/ritual failures to intimate moral breaches that undermine family order, teacher-student sanctity, and household continuity.