Shloka 23
Adhyāya 33 — Yudhiṣṭhira’s Post-Conflict Remorse and Inquiry on Āśrama Discipline (शोक-विमर्शः, आश्रम-जिज्ञासा)
जैसे लोहार या बढ़ईका बनाया हुआ यन्त्र सदा उसके चालकके अधीन रहता है, उसी प्रकार यह सारा जगत् कालयुक्त कर्मकी प्रेरणासे ही सचेष्ट हो रहा है ।। पुरुषस्य हि दृष्ट्वेमामुत्पत्तिमनिमित्तत: । यदृच्छया विनाशं च शोकहर्षावनर्थकौ,प्राणी किसी व्यक्त कारणके बिना ही दैवात् उत्पन्न होता है और दैवेच्छासे ही अकस्मात् उसका विनाश हो जाता है। यह सब देखकर शोक और हर्ष करना व्यर्थ है
vyāsa uvāca | yathā lohakāraḥ sūtrakāraḥ vā kṛtaṃ yantraṃ sadā tasya cālakasyādhīnaṃ tiṣṭhati, tathā idaṃ sarvaṃ jagat kālayukta-karma-preraṇayāiva saceṣṭaṃ bhavati || puruṣasya hi dṛṣṭvemām utpattim animittataḥ | yadṛcchayā vināśaṃ ca śoka-harṣāv anarthakau ||
ವ್ಯಾಸನು ಹೇಳಿದರು—ಕಬ್ಬಿಣಗಾರನೋ ಮರಕಮ್ಮಾರನೋ ಮಾಡಿದ ಯಂತ್ರವು ಸದಾ ಚಾಲಕನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿರುವಂತೆ, ಈ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ಕಾಲಯುಕ್ತ ಕರ್ಮಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದಲೇ ಚಲಿಸುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನ ಜನನವು ಸ್ಪಷ್ಟ ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ಸಂಭವಿಸುವುದನ್ನೂ, ನಾಶವೂ ದೈವವಶವಾಗಿ ಅಕಸ್ಮಾತ್ತಾಗಿ ಬರುವುದನ್ನೂ ಕಂಡಾಗ ಶೋಕವೂ ಹರ್ಷವೂ ವ್ಯರ್ಥವೇ.
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse teaches equanimity: since worldly events proceed under the prompting of Time and the momentum of action, and since birth and death appear to occur without a clearly graspable cause, excessive grief or elation is ethically unhelpful; one should act rightly while remaining inwardly steady.
In the didactic discourse of the Śānti Parva, Vyāsa offers a philosophical analogy—like a machine controlled by its operator—to explain how the world’s activity is driven by Kāla and karma, advising the listener to abandon futile emotional extremes.