Shloka 21
Adhyāya 33 — Yudhiṣṭhira’s Post-Conflict Remorse and Inquiry on Āśrama Discipline (शोक-विमर्शः, आश्रम-जिज्ञासा)
महाबाहो! तुम युद्धमें मारे गये उन क्षत्रियोंके भी ऐसे कर्मोंका चिन्तन करो जो उनके विनाशके कारण थे और जिनके होनेसे ही उन्हें कालके अधीन होना पड़ा ।। आत्मनश्न विजानीहि नियतव्रतशासनम् | यदा त्वमीदृशं कर्म विधिना55क्रम्प कारित:,तुम अपने आचार-व्यवहारपर भी ध्यान दो कि “तुम सदा ही नियमपूर्वक उत्तम व्रतके पालनमें लगे रहते थे तो भी विधाताने बलपूर्वक तुम्हें अपने अधीन करके तुम्हारे द्वारा ऐसा निष्ठर कर्म करवा लिया'
mahābāho! tvaṃ yuddhe māritānāṃ teṣāṃ kṣatriyāṇām api tādṛśāṃ karmāṇāṃ cintanaṃ kuru, yāni teṣāṃ vināśa-kāraṇāni babhūvuḥ, yaiḥ sambhūtaiḥ te kālasya vaśam āpannāḥ. ātmanaś ca vijānīhi niyata-vrata-śāsanam; yadā tvam īdṛśaṃ karma vidhinā balāt kāritaḥ.
ವ್ಯಾಸನು ಹೇಳಿದರು— ಓ ಮಹಾಬಾಹು! ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹತರಾದ ಆ ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಕರ್ಮಗಳನ್ನೂ ಚಿಂತಿಸು; ಅವೇ ಅವರ ವಿನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿ ಅವರನ್ನು ಕಾಲಾಧೀನರನ್ನಾಗಿಸಿತು. ಹಾಗೆಯೇ ನಿನ್ನ ಸ್ವಚರಿತ್ರೆಯನ್ನೂ ಪರಿಶೀಲಿಸು—ನೀನು ನಿಯತವ್ರತ ಮತ್ತು ಶಿಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗಿದ್ದರೂ, ವಿಧಾತನು ವಿಧಿಯ ಬಲದಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ಇಂತಹ ಕಠೋರ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಿಸಿದನು.
व्यास उवाच
Educational Q&A
Vyāsa urges ethical self-examination: the fall of warriors is linked to their own destructive actions, yet human agency operates under the overpowering framework of Kāla (Time) and Vidhi (destiny). The teaching balances responsibility for karma with humility before forces larger than individual will.
In Śānti Parva’s reflective setting after the war, Vyāsa addresses a heroic listener and directs him to contemplate both the slain kṣatriyas’ ruin-causing deeds and his own conduct—acknowledging that even a disciplined person may be driven by destiny to commit severe acts amid the compulsions of war.