Shloka 1013
Śuka’s Guṇa-Transcendence and Vyāsa’s Consolation (शुकगति-वर्णनम्)
रूप॑ चक्षुः प्रकाशश्व दर्शने हेतवस्त्रय: । शरीरस्थ इन्द्रियाँ विषयोंका प्रत्यक्ष अनुभव करते समय अन्यान्य बाह्य गुणोंकी अपेक्षा रखती हैं। उन गुणोंको आप मुझसे सुनिये। रूप
rūpaṃ cakṣuḥ prakāśaś ca darśane hetavas trayaḥ |
ರೂಪ, ಕಣ್ಣು ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾಶ—ಇವು ದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಮೂರು ಕಾರಣಗಳು. ದೇಹಸ್ಥ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಿಷಯವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಅನುಭವಿಸುವಾಗ ಇತರ ಬಾಹ್ಯ ಗುಣಗಳ ಸಹಾಯವನ್ನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತವೆ. ಆ ಗುಣಗಳನ್ನು ನನ್ನಿಂದ ಕೇಳು. ರೂಪ, ನೇತ್ರ ಮತ್ತು ಬೆಳಕು—ಈ ಮೂರರ ಸಹಕಾರದಿಂದಲೇ ವಸ್ತುವಿನ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ದರ್ಶನ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ.
भीष्य उवाच
Educational Q&A
Seeing (and by extension sense-knowledge) arises from multiple necessary conditions: an object with form, a functioning sense organ, and illumination. Bhīṣma emphasizes causal dependence in cognition, encouraging careful discrimination about how knowledge is produced.
In Śānti Parva’s instructional discourse, Bhīṣma continues teaching about the workings of the senses and perception. Here he specifies the three requisites for visual perception—form, eye, and light—as part of a broader explanation of how embodied beings experience objects.