Shloka 17
Aśoka-śāstra: Nārada’s Instruction on the Cessation of Śoka
Grief
मूर्थतश्नोत्पतेद् धूम: सद्यो मृत्युनिदर्शनम् नरेश्वरर जिसके नाक और कान टेढ़े हो जाय
mūrdhataḥ śnotpated dhūmaḥ sadyo mṛtyu-nidarśanam | nareśvara yasya nāsā-karṇau vakrī-bhavataḥ, dantāś ca netrayoś ca varṇaḥ vikriyate, mūrcchā ca jāyate, śarīraṃ ca śītaṃ bhavati, vāma-netrāt sahasā aśru pravartate, mūrdhataś ca dhūmaḥ utpadyate—tasya tatkṣaṇād eva mṛtyur bhavati | uparyuktāni lakṣaṇāni sadyo-mṛtyu-sūcakāni || etāvanti tvaritāni viditvā mānavo ’tmavān rātriṃ-divaṃ paramātmānaṃ dhyāyet, mṛtyu-kālaṃ ca pratīkṣeta ||
ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯನು ಹೇಳಿದರು—ತಲೆಯಿಂದ ಹೊಗೆ ಏಳುವಂತೆ ಕಾಣಿಸಿದರೆ ಅದು ತಕ್ಷಣ ಮರಣದ ಸೂಚನೆ. ಓ ನರೇಶ್ವರನೇ! ಯಾರ ಮೂಗು ಮತ್ತು ಕಿವಿಗಳು ವಿಕೃತವಾಗುತ್ತವೆ, ಹಲ್ಲುಗಳೂ ಕಣ್ಣುಗಳೂ ಬಣ್ಣ ತಪ್ಪುತ್ತವೆ, ಮೂರ್ಚೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ, ದೇಹ ಶೀತವಾಗುತ್ತದೆ, ಎಡ ಕಣ್ಣಿನಿಂದ ಅಚಾನಕ ಕಣ್ಣೀರು ಹರಿಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಶಿರೋಭಾಗದಿಂದ ಹೊಗೆ ಏಳುವಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ—ಅವನು ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಮರಣ ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ. ಇವು ಸಮೀಪ ಮರಣವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ತ್ವರಿತ ಲಕ್ಷಣಗಳು. ಇವುಗಳನ್ನು ತಿಳಿದು ಮನೋನಿಗ್ರಹವುಳ್ಳ ಸಾಧಕನು ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿ, ಮರಣ ಸಂಭವಿಸಬೇಕಾದ ಆ ಕಾಲವನ್ನು ಶಾಂತವಾಗಿ ನಿರೀಕ್ಷಿಸಬೇಕು.
याज्ञवल्क्य उवाच
Educational Q&A
Even when confronted with the body’s ominous signs of imminent death, the recommended response is inner mastery: maintain self-control and keep the mind fixed on the Paramātman through continuous meditation, meeting death with awareness rather than panic.
In a didactic exchange within Śānti Parva, the sage Yājñavalkya instructs a king by listing specific bodily symptoms regarded as immediate portents of death, and then turns the discussion toward the ethical-spiritual practice appropriate for a seeker—steady meditation and calm readiness for the end.