Shloka 19
ब्रह्मघोष-प्रवर्तनम्, अनध्याय-नियमः, वायु-मार्ग-वर्णनम्
Restoring Vedic Recitation, the Anadhyaya Rule, and the Taxonomy of Winds
साधारण मनुष्य इनके सहवास और निवासको कभी ठीक-ठीक समझ नहीं पाते। जो इन दोनोंके स्वरूपको अन्यथा जानते हैं अर्थात् प्रकृति और पुरुषको एक दूसरेसे भिन्न नहीं जानते हैं उनकी दृष्टि ठीक नहीं है। वे अवश्य ही बार-बार घोर नरकमें पड़ते हैं ।।
sādhāraṇā manuṣyā imeṣāṃ sahavāsa-nivāsau kadācit yathāvat na vijānanti | ye tu tayor ubhayor svarūpam anyathā jānanti—prakṛtiṃ puruṣaṃ ca parasparaṃ bhinnaṃ na jānanti—teṣāṃ dṛṣṭiḥ samyak na bhavati | te niyataṃ punaḥ punaḥ ghora-narakeṣu patanti || sāṅkhya-darśanam etat te pari-saṅkhyānam uttamam | evaṃ hi pari-saṅkhyāya sāṅkhyāḥ kevalatāṃ gatāḥ ||
ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರು ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪುರುಷರ ಸಹವಾಸ ಹಾಗೂ ಒಂದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಇರುವಿಕೆಯ ಯಥಾರ್ಥ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸಲಾರರು. ಯಾರು ಅದನ್ನು ಬೇರೆ ರೀತಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದು—ಅಂದರೆ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನೂ ಪುರುಷನನ್ನೂ ಪರಸ್ಪರ ಭಿನ್ನವೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ—ಇರುತ್ತಾರೋ, ಅವರ ದೃಷ್ಟಿ ಸಮ್ಯಕ್ ಅಲ್ಲ; ಅವರು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಪುನಃ ಪುನಃ ಘೋರ ನರಕಕ್ಕೆ ಬೀಳುತ್ತಾರೆ. ಇದುವೇ ನಾನು ನಿಮಗೆ ವಿವರಿಸಿದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಿಶ್ಲೇಷಣಾತ್ಮಕ ಗಣನೆ—ಸಾಂಖ್ಯದರ್ಶನ. ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ವಿವೇಚಿಸಿ ಸಾಂಖ್ಯಜ್ಞರು ಕೈವಲ್ಯ, ಸಂಪೂರ್ಣ ಮುಕ್ತಿ, ಪಡೆದರು।
याज़्वल्क्य उवाच
Educational Q&A
Right knowledge requires discriminating Prakṛti (nature/matter) from Puruṣa (conscious witness). Confusing them is a philosophical error that leads to repeated suffering, while correct analytical discernment (Sāṅkhya parisaṅkhyāna) culminates in kaivalya—liberation.
In Śānti Parva’s instructional setting, Yājñavalkya is expounding Sāṅkhya-style analysis to his listener(s), warning against mistaken metaphysical identification and presenting discriminative knowledge as the path to freedom.