Shloka 13
Śuka’s Manifestation from the Araṇi (Āraṇeya-janma) — शुकजन्म (आरणेय-सम्भव)
राजेन्द्र! आकाश आदि पाँच महाभूतोंमें क्रमश: शब्द, स्पर्श, रूप, रस और गन्ध--ये विशेष गुण हैं ।।
Yājñavalkya uvāca: Rājendra! ākāśādi pañca mahābhūteṣu kramaśaḥ śabdaḥ sparśaḥ rūpaṃ rasaḥ gandhaś ca—ete viśeṣa-guṇāḥ. Yair āviṣṭāni bhūtāni ahany ahani pārthiva, anyonyaṃ spṛhayanti ete anyonyasya hite ratāḥ. Pṛthvīnātha! pravāha-rūpeṇa sadā vidyamāneṣu manohareṣu śabdādi-viṣayeṣv āviṣṭāḥ sarve prāṇinaḥ pratidinaṃ kadācit anyonyaṃ kāṅkṣanti, kadācit paraspara-hita-sādhane tatparā bhavanti, kadācit anyonyaṃ nīcīkartuṃ ceṣṭante, kadācit īrṣyāṃ kurvanti, kadācit parasparaṃ praharanti ca.
ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯನು ಹೇಳಿದನು—ರಾಜೇಂದ್ರ! ಆಕಾಶಾದಿ ಪಂಚ ಮಹಾಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ, ರಸ ಮತ್ತು ಗಂಧ—ಇವು ವಿಶೇಷ ಗುಣಗಳು. ಓ ಭೂಪತೇ! ಪ್ರವಾಹರೂಪವಾಗಿ ಸದಾ ಇರುವ ಈ ಮನೋಹರ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಆವಿಷ್ಟರಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಪ್ರತಿದಿನ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಪರಸ್ಪರವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಪರಸ್ಪರ ಹಿತಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಾರೆ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಹೀನಗೊಳಿಸಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಈರ್ಷ್ಯಾ-ದ್ವೇಷದಿಂದ ದಹಿಸುತ್ತಾರೆ, ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಪರಸ್ಪರ ಪ್ರಹಾರವನ್ನೂ ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ।
याज़्ञवल्क्य उवाच
Educational Q&A
The verse explains that beings are driven by the specific qualities of the five elements as they appear as sense-objects (sound, touch, form, taste, smell). Captivation by these produces a repeating cycle of attraction and cooperation, but also rivalry, jealousy, and violence—showing why mastery over the senses is central to ethical life and inner peace.
In a didactic dialogue within the Śānti Parva, the sage Yājñavalkya addresses a king and analyzes everyday social behavior. He traces shifting human relations—desire, mutual help, belittling, envy, and aggression—to the constant stream of sensory experience that overwhelms living beings.