Shloka 6
जनक–सुलभा संवादः
Janaka–Sulabhā Dialogue on Mokṣa and Non-attachment
अव्यक्तबोधनाच्चापि बुध्यमानं वदन्त्युत । पज्चविंशं महात्मानं न चासावपि बुध्यते,पचीसवाँ तत्त्वरूप महान् आत्मा अव्यक्त प्रकृतिको जानता है, इसलिये उसे 'बुध्यमान' कहते हैं; परंतु वह भी छब्बीसवें तत्त्वरूप निर्मल नित्य शुद्ध बुद्ध अप्रमेय सनातन परमात्माको नहीं जानता है; किंतु वह सनातन परमात्मा उस पचीसतवें तत्त्वरूप जीवात्माको तथा चौबीसवीं प्रकृतिको भी भलीभाँति जानता है
avyaktabodhanāc cāpi budhyamānaṃ vadanty uta | pañcaviṃśaṃ mahātmānaṃ na cāsāv api budhyate ||
ವಸಿಷ್ಠನು ಹೇಳಿದನು—ಅವ್ಯಕ್ತ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವುದರಿಂದ ಪಂಚವಿಂಶ ತತ್ತ್ವರূপ ಮಹಾತ್ಮ ಜೀವನನ್ನು ಅವರು ‘ಬುಧ್ಯಮಾನ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಅವನೂ ಷಡ್ವಿಂಶ ತತ್ತ್ವವಾದ—ನಿರ್ಮಲ, ನಿತ್ಯ, ಶುದ್ಧ, ಬುದ್ಧ, ಅಪ್ರಮೇಯ, ಸನಾತನ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು—ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಅರಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಆ ಸನಾತನ ಪರಮಾತ್ಮನು ಪಂಚವಿಂಶ (ಜೀವ) ಮತ್ತು ಚತುರ್ವಿಂಶ (ಪ್ರಕೃತಿ) ಎರಡನ್ನೂ ಸಮ್ಯಕವಾಗಿ ತಿಳಿದಿರುವನು.
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The verse distinguishes levels of knowing: the individual self (the 25th principle) can cognize the Unmanifest nature (prakṛti) and is therefore termed ‘knowing/awakening,’ yet it does not, by its own limited standpoint, fully know the Supreme Self (the 26th principle). The Supreme Self, however, comprehends both the individual self and prakṛti—implying a hierarchy where ultimate knowledge belongs to the transcendent Paramātman.
In Śānti Parva’s philosophical instruction, Vasiṣṭha is explaining a tattva-based framework (Sāṃkhya-like enumeration) to clarify the relation between prakṛti (the unmanifest source of phenomena), the jīva/puruṣa (individual self), and the Paramātman (supreme reality). The point is to guide the listener from partial metaphysical insight toward recognition of the highest principle.