Shloka 13

Jarā-Mṛtyu-anatikrama: Janaka–Pañcaśikha-saṃvāda

Aging and Death Cannot Be Overstepped

Devanagari script

सर्गप्रलयधर्मत्वादव्यक्त प्राहुरक्षरम्‌ । तदेतद्‌ गुणसर्गाय विकुर्वाणं पुन: पुन:,सृष्टि और प्रलय प्रकृतिका धर्म है। इसलिये प्रकृतिको अक्षर कहा गया है। वही प्रकृति महत्तत्त्व आदि गुणोंकी सृष्टिके लिये बारंबार विकारको प्राप्त होती है; इसलिये उसे क्षर भी कहा जाता है

Transliteration

sarga-pralaya-dharmatvād avyaktaṃ prāhur akṣaram | tad etad guṇa-sargāya vikurvāṇaṃ punaḥ punaḥ ||

Translation

ವಸಿಷ್ಠನು ಹೇಳಿದರು—ಸೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಳಯವು ಅದರ ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಅವ್ಯಕ್ತವಾದ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ‘ಅಕ್ಷರ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಅದೇ ಪ್ರಕೃತಿ ಗುಣಸೃಷ್ಟಿಗಾಗಿ—ಮಹತ್ತತ್ತ್ವಾದಿ ವಿಕೃತಿಗಳನ್ನು ಹೊರಹೊಮ್ಮಿಸಲು—ಪುನಃ ಪುನಃ ಪರಿವರ್ತನಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನು ‘ಕ್ಷರ’ವೆಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

Word by Word

सर्गप्रलयधर्मत्वात्because of being of the nature of creation and dissolution

अव्यक्तम्the unmanifest (Prakriti)

प्राहुःthey have declared / call

अक्षरम्imperishable

तत्that

एतत्this (very same)

गुणसर्गायfor the creation/evolution of the guṇas (and their products)

विकुर्वाणम्transforming / modifying itself

पुनःagain

पुनःagain (repeatedly)

Speaker

वसिष्ठ उवाच

Characters & Entities

Vasiṣṭha

avyakta (Prakṛti)

akṣara

kṣara

guṇas

mahat-tattva

Verse Rasa (Emotional Essence)

Sandhi Notes