Shloka 42
अव्यक्त–पुरुष–विवेकः (Discrimination of Avyakta/Prakṛti and Puruṣa) — Yājñavalkya’s Anvīkṣikī to Viśvāvasu
अव्यक्तको क्षेत्र कहा गया है। उसीको सत्त्व (बुद्धि) और शासककी भी संज्ञा दी गयी है; परंतु पचीसवाँ तत्त्व परमपुरुष परमात्मा जड तत्त्व और ईश्वरसे रहित भिन्न है ।। सांख्यदर्शनमेतावत् परिसंख्यानुदर्शनम् । सांख्या: प्रकुर्वते चैव प्रकृतिं च प्रचक्षते
avyaktakaḥ kṣetraḥ kathitaḥ; sa eva sattva-buddhi-śāsaka-saṃjñitaḥ. pañcaviṃśas tu tattvaḥ paramapuruṣaḥ paramātmā jaḍa-tattvāt īśvararahitāt pṛthag bhinnaḥ. sāṅkhyadarśanam etāvat pari-saṅkhyānudārśanam; sāṅkhyāḥ prakurvante caiva prakṛtiṃ ca pracakṣate.
ವಸಿಷ್ಠನು ಹೇಳಿದರು— ಅವ್ಯಕ್ತವನ್ನೇ ‘ಕ್ಷೇತ್ರ’ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿದ್ದಾರೆ; ಅದನ್ನೇ ‘ಸತ್ತ್ವ’ (ವಿವೇಕಬುದ್ಧಿ) ಎಂದೂ, ಅಂತರಂಗ ಶಾಸಕ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ತತ್ತ್ವವಾದ ಪರಮಪುರುಷ, ಪರಮಾತ್ಮ—ಈ ಜಡ ತತ್ತ್ವಗಳಿಂದ ವಿಭಿನ್ನ; ಅವನನ್ನು ಈಶ್ವರರಹಿತ ಭೌತಿಕ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಇಳಿಸಬಾರದು. ಇಷ್ಟೇ ಸಾಂಖ್ಯದರ್ಶನ—ಎಣಿಕೆಯ ಮೂಲಕದ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ; ಸಾಂಖ್ಯರು ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ನಿರೂಪಿಸಿ, ಮೂಲ ಕಾರಣವೆಂದು ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಪ್ರಚಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ.
वसिष्ठ उवाच