Shloka 38
Utkramaṇa-sthāna and Ariṣṭa-lakṣaṇa: Yājñavalkya’s Instruction on Departure Pathways and Mortality Signs
जब यह पुरुष पचीसतवें तत्त्वस्वरूप परमात्मामें स्थित हो जाता है, तब उसकी स्थिति उत्तम बतायी जाती है--वह ठीक बर्ताव करता है, ऐसा माना जाता है। एकत्वका बोध ही ज्ञान है और नानात्वका बोध ही अज्ञान है ।।
tattvanistattvayor etat pṛthag eva nidarśanam | pañcaviṃśatisargaṃ tu tattvam āhur manīṣiṇaḥ ||
ಏಕತ್ವಬೋಧವೇ ಜ್ಞಾನ; ನಾನಾತ್ವಬೋಧವೇ ಅಜ್ಞಾನ. ‘ತತ್ತ್ವ’ ಮತ್ತು ‘ನಿಸ್ತತ್ತ್ವ’ಗಳ ಭೇದವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಇದು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಲಕ್ಷಣ. ಕೆಲ ಮನುಷಿಗಳು ಇಪ್ಪತ್ತೈದು ತತ್ತ್ವಗಳ ಸಮೂಹವನ್ನೇ ತತ್ತ್ವವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಇತರ ಪಂಡಿತರು ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕು ಜಡ ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ತತ್ತ್ವವೆಂದು, ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ—ಚೇತನ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು—ನಿಸ್ತತ್ತ್ವವೆಂದು, ಅಂದರೆ ಕ್ಷರ ವರ್ಗಗಳಿಗೆ ಅತೀತವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪುರುಷನು ಆ ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಸತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದಾಗ, ಅವನ ಸ್ಥಿತಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು, ಅವನ ಆಚರಣೆ ಸಮ್ಯಕವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The verse distinguishes between perishable categories (tattvas as analyzable principles) and the transcendent conscious reality. Some count 25 principles as tattva; others treat the 24 insentient evolutes as tattva and the 25th, the Supreme Self, as beyond them. Ethically, true right conduct is grounded in abiding in that highest reality; unity (ekatva) is knowledge, while taking multiplicity as ultimate is ignorance.
In Śānti Parva’s instructional discourse, Vasiṣṭha is teaching a listener about metaphysical discernment and its moral consequence: recognizing the Supreme Self as distinct from changing constituents leads to an ‘excellent state’ and proper conduct.