Shloka 31
Utkramaṇa-sthāna and Ariṣṭa-lakṣaṇa: Yājñavalkya’s Instruction on Departure Pathways and Mortality Signs
यत् तद् बुद्धेः परं प्राहु: सांख्या योगाश्व सर्वश: । बुद्धयमानं महाप्राज्ञमबुद्धपरिवर्जनात्
yat tad buddheḥ paraṃ prāhuḥ sāṅkhyā yogāś ca sarvaśaḥ | buddhyamānaṃ mahāprājñam abuddha-parivarjanāt ||
ಸಾಂಖ್ಯರೂ ಯೋಗಿಗಳೂ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಬುದ್ಧಿಗೆ ಅತೀತವೆಂದು ಹೇಳುವ ಆ ತತ್ತ್ವ—ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞವಾದುದು; ಅಹಂಕಾರಾದಿ ಜಡ ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ಬದಿಗೊತ್ತಿದಾಗ ಉಳಿಯುವ ಚಿನ್ಮಯ ತತ್ತ್ವರূপವಾಗಿ ತಿಳಿಯಲ್ಪಡುವುದು—ಅದೇ ಪರಮಾತ್ಮ. ಅದನ್ನು ಅಜ್ಞಾತ, ಅವ್ಯಕ್ತ, ಸಗುಣ ಈಶ್ವರ ಮತ್ತು ನಿರ್ಗುಣ ಈಶ್ವರ, ನಿತ್ಯ ಹಾಗೂ ಅಧಿಷ್ಠಾತ ಎಂದು ಕೂಡ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಂಖ್ಯ-ಯೋಗಗಳಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರೂ ಪರಮತತ್ತ್ವಾನ್ವೇಷಿಗಳೂ ಆದ ಪಂಡಿತರು—ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಗುಣಗಳು (ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕು ತತ್ತ್ವಗಳು) ಮೀರಿರುವ ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ತತ್ತ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಎಂದು ಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾರೆ.
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that the Supreme Self (Paramātmā/Puruṣa) is beyond the reach of ordinary intellect and is realized when insentient constituents like ego and other material principles are negated; in Sāṅkhya-Yoga terms, it is the twenty-fifth principle transcending Prakṛti’s twenty-four categories.
In the Śānti Parva’s instruction on peace and liberation, Vasiṣṭha explains to his listener a Sāṅkhya-Yoga framework: how sages describe the ultimate Reality and how it stands apart from the material constituents, guiding the seeker toward discriminative insight and renunciation of the non-self.