Shloka 27
Utkramaṇa-sthāna and Ariṣṭa-lakṣaṇa: Yājñavalkya’s Instruction on Departure Pathways and Mortality Signs
एवमप्यनुमानेन हालिड्रमुपल भ्यते । पजञ्चविंशतिमस्तात लिड्लेषु नियतात्मक:
evam apy anumānena hālīdram upalabhyate | pañcaviṁśatim astāt liṅgeṣu niyatātmakaḥ ||
ಹೀಗೆಯೇ ಅನುಮಾನದಿಂದ ಲಿಂಗಗಳಿಂದ ಭಿನ್ನವಾದ ಶುದ್ಧ ಚೈತನ್ಯಸ್ವರೂಪ ಆತ್ಮನನ್ನೂ ಗ್ರಹಿಸಬಹುದು. ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಸೂರ್ಯನು ದೃಶ್ಯ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಬೇರೆ ಎಂದು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತದೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಜ್ಞಾನಸ್ವಭಾವವಾದ ಆತ್ಮವೂ ಜ್ಞೇಯ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವುದರಿಂದ ಅವುಗಳಿಂದ ಭಿನ್ನ ಸತ್ತೆಯಾಗಿ ನಿಂತಿರುತ್ತದೆ. ಪ್ರಿಯವತ್ಸ, ಆ ಆತ್ಮವೇ ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ತತ್ತ್ವ; ಅದು ಎಲ್ಲ ಲಿಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ, ನಿತ್ಯವಾಗಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ.
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The Self (ātman/puruṣa) is not an object among objects; it is the illuminator of all knowables. Therefore it is known not by direct sensory grasp but by inference—recognizing that whatever is revealed requires a revealer. This Self is identified as the twenty-fifth principle (puruṣa) that pervades all embodied states.
Vasiṣṭha is instructing a listener (addressed affectionately as ‘dear one’) in discriminative knowledge: distinguishing consciousness from the ‘liṅgas’—the marks or constituents associated with embodiment. He uses an inference-based analogy (and, in the accompanying gloss, the sun’s illumination) to argue that the knower is distinct from the known.