Shloka 6
Yājñavalkya on the Unity of Sāṃkhya and Yoga and the Marks of Meditative Composure
षोडशी तु कला सूक्ष्मा स सोम उपधार्यताम् | न तूपयुज्यते देवै्देवानुपयुनक्ति सा,अमा नामक जो सोलहवीं सूक्ष्म कला है, वही सोम है अर्थात् जीवकी प्रकृति है, यह तुम निश्चितरूपसे जान लो। देवतालोग अर्थात् अन्तःकरण और इन्द्रियगण जिनको पंद्रह कलाओंके नामसे कहा गया, वे उस सोलहवीं कलाका उपयोग नहीं कर सकते; किंतु वे सोलहवीं कला अर्थात् उन सबकी कारणभूता प्रकृति ही उनका उपयोग करती है
ṣoḍaśī tu kalā sūkṣmā sa soma upadhāryatām | na tūpayujyate devair devān upayuṅkti sā ||
ವಸಿಷ್ಠನು ಹೇಳಿದನು—ಹದಿನಾರನೆಯ ಕಲೆ ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ; ಅದನ್ನೇ ಸೋಮ ಎಂದು ದೃಢವಾಗಿ ತಿಳಿ—ಅದೇ ಜೀವದ ಮೂಲ ಪ್ರಕೃತಿ. ‘ದೇವರುಗಳು’ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟವರು—ಅಂದರೆ ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಹದಿನೈದು ಕಲಗಳೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟವು—ಆ ಹದಿನಾರನೆಯ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಲಾರವು; ಬದಲಾಗಿ ಕಾರಣರೂಪ ಪ್ರಕೃತಿಯಾದ ಆ ಹದಿನಾರನೆಯ ಕಲೆ ಅವುಗಳನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿ ನಡೆಸುತ್ತದೆ.
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The verse distinguishes the fifteen functional constituents (identified with the inner organ and senses) from a sixteenth, subtler causal principle called Soma. The key point is agency: the senses and mental faculties do not ‘use’ the deepest causal nature; rather, that underlying nature employs the faculties, indicating a hierarchy from subtle cause to gross function.
In Śānti Parva’s instructional setting, Vasiṣṭha is explaining a metaphysical analysis of the person: how the senses and inner faculties operate, and how their operation depends on a subtler foundational principle (the sixteenth kalā), framed here as Soma.