Shloka 6
Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)
राक्षसान् विषयान ज्ञात्वा यक्षाणां विषयांस्तथा | विषयानौरगान ज्ञात्वा गान्धर्वविषयांस्तथा,वक्ताओंमें श्रेष्ठ नरेश्वर! जो ज्ञानके द्वारा मनुष्य, पिशाच, राक्षस, यक्ष, सर्प, गन्धर्व, पितर, तिर्यग्योनि, गरुड़, मरुदण, रार्जर्षि, ब्रह्मर्षि, असुर, विश्वेदेव, देवर्षि, योगी, प्रजापति तथा ब्रह्माजीके भी सम्पूर्ण दुर्जय विषयोंकों सदोष जानकर, संसारके मनुष्योंका परमायुकाल तथा सुखके परमतत्त्वका ठीक-ठीक ज्ञान प्राप्त कर लेते हैं और विषयोंकी इच्छा रखनेवाले पुरुषोंको समय-समयपर जो दु:ख प्राप्त होता है, उसको, तिर्यग्योनि और नरकमें पड़नेवाले जीवोंके दुःखको, स्वर्ग तथा वेदकी फल-श्रुतियोंके सम्पूर्ण गुण-दोषोंको जानकर ज्ञानयोग, सांख्यज्ञान और योगमार्गके गुण-दोषोंको भी समझ लेते हैं तथा भरतनन्दन! सत्त्वगुणके दस, रजोगुणके नौउ, तमोगुणके आठ, बुद्धिके सातरं, मनके छ:5 और आकाशके पाँचः गुणोंका ज्ञान प्राप्त करके बुद्धिके दूसरे चार, तमोगुणके दूसरे तीन, रजोगुणके दूसरे दो* और सत्त्वगुणके पुनः: एक* गुणको जानकर आत्माकी प्राप्ति करानेवाले मार्ग--प्राकृत प्रलय तथा आत्मविचारको ठीक-ठीक जान लेते हैं, वे ज्ञान- विज्ञानसे सम्पन्न तथा मोक्षोपयोगी साधनोंके अनुष्ठानसे शुद्धचित्त हुए कल्याणमय सांख्ययोगी परम आकाशको प्राप्त होनेवाले सूक्ष्म भूतोंक समान मंगलमय मोक्षको प्राप्त कर लेते हैं
bhīṣma uvāca | rākṣasān viṣayān jñātvā yakṣāṇāṁ viṣayāṁs tathā | viṣayān auragān jñātvā gāndharva-viṣayāṁs tathā ||
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಓ ನರೇಶ್ವರ! ರಾಕ್ಷಸರ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಯಕ್ಷರ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿದು, ನಾಗರ ವಿಷಯಗಳನ್ನೂ ಗಂಧರ್ವರ ವಿಷಯಗಳನ್ನೂ ಅರಿತವನು, ಆ ಭೋಗಗಳ ಗುಣ-ದೋಷ ಮತ್ತು ಬಲ-ಮಿತಿಗಳನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸಲು ಸಮರ್ಥನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆ ವಿವೇಕದಿಂದ ವೈರಾಗ್ಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಇಂದ್ರಿಯವಿಷಯಗಳ ಅಧೀನತೆಯನ್ನು ಮೀರಿ ಮೋಕ್ಷಮಾರ್ಗದ ಕಡೆಗೆ ಬುದ್ಧಿ ತಿರುಗುತ್ತದೆ।
भीष्म उवाच