Shloka 15
Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)
षड्गुणं च मनो ज्ञात्वा नभ: पञ्चगुणं तथा । बुद्धि चतुर्गुणां ज्ञात्वा तमश्न त्रिगुणं तथा
ṣaḍguṇaṃ ca mano jñātvā nabhaḥ pañcaguṇaṃ tathā | buddhiṃ caturguṇāṃ jñātvā tamaś ca triguṇaṃ tathā ||
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಮನಸ್ಸು ಆರು ಗುಣಗಳಿಂದ, ಆಕಾಶವು ಐದು ಗುಣಗಳಿಂದ, ಬುದ್ಧಿ ನಾಲ್ಕು ಗುಣಗಳಿಂದ, ಮತ್ತು ತಮಸ್ಸು (ಅಜ್ಞಾನ) ಮೂರು ಗುಣಗಳಿಂದ ಲಕ್ಷಿತವೆಂದು ತಿಳಿದು, ಸಾಧಕನು ಅನುಭವದ ಈ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ರಚನೆಯ ಕುರಿತು ವಿವೇಕವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಆ ವಿವೇಕದಿಂದ ವಿಷಯಾಸಕ್ತಿ ಕ್ಷೀಣಿಸಿ ಮೋಕ್ಷಮಾರ್ಗ ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches analytical discernment: by classifying mind, space, intellect, and tamas according to their respective sets of qualities, a seeker learns to distinguish the layers of experience and loosen attachment to sense-objects—an aid to liberation-oriented knowledge (jñāna) in Sāṅkhya-Yoga.
In the Śānti Parva’s instruction section, Bhishma continues his philosophical exposition to the king, presenting a compact schema of how different inner and elemental principles are understood through their ‘qualities,’ as part of a broader teaching on knowledge and release.