Shloka 7
Saṃhāra-krama (The Sequence of Cosmic Dissolution) — Yājñavalkya’s Discourse
अपने-अपने पक्षमें युक्तियुक्त कारण ग्राह्म होता है तथा सिद्धान्तके अनुकूल हितकारक वचन मानने योग्य समझा जाता है। शिष्ट पुरुषोंद्वारा सम्मानित तुम-जैसे लोगोंको श्रेष्ठ पुरुषोंका ही मत ग्रहण करना चाहिये ।। प्रत्यक्षेतवों योगा: सांख्या: शास्त्रविनिश्चया: । उभे चैते मते तत्त्वे मम तात युधिष्ठिर,योगके दविद्दान् प्रधानतया प्रत्यक्ष प्रमाणको ही माननेवाले होते हैं और सांख्यमतानुयायी शास्त्र-प्रमाणपर ही विश्वास करते हैं। तात युधिष्ठिर! ये दोनों ही मत मुझे तात्विक जान पड़ते हैं
bhīṣma uvāca | pratyakṣe tvāṃ yogāḥ sāṅkhyāḥ śāstra-viniścayāḥ | ubhe caite mate tattve mama tāta yudhiṣṭhira ||
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಅನುಭವದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಯೋಗಿಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಪ್ರಮಾಣವನ್ನೇ ಪ್ರಧಾನವೆಂದು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾರೆ; ಸಾಂಖ್ಯಾನುಯಾಯಿಗಳು ಶಾಸ್ತ್ರಪ್ರಮಾಣ ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧಾಂತನಿಶ್ಚಯದ ಮೇಲೆ ನಂಬಿಕೆ ಇಡುತ್ತಾರೆ. ತಾತ ಯುಧಿಷ್ಠಿರಾ! ಈ ಎರಡೂ ಮತಗಳು ನನಗೆ ತತ್ತ್ವತಃ ಸತ್ಯವೆಂದು ತೋರುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತವೂ ಹಿತಕರವೂ ಸಿದ್ಧಾಂತಾನುಸಾರವೂ ಆದ ಮಾತನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಬೇಕು—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಶಿಷ್ಟಸಮ್ಮತರಾದವರು ಶಿಷ್ಟರ ಮತವನ್ನೇ ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma affirms that different orthodox paths can be valid: Yoga tends to privilege direct perception/experience, while Sāṅkhya emphasizes scriptural and doctrinal certainty. He advises accepting views that are well-reasoned, beneficial, and endorsed by the wise.
During Bhishma’s instruction to Yudhiṣṭhira in the Śānti Parva, he addresses a philosophical question about competing doctrines. He explains how Yoga and Sāṅkhya differ in their preferred sources of knowledge, yet both can be true in their own way.