Shloka 51
Saṃhāra-krama (The Sequence of Cosmic Dissolution) — Yājñavalkya’s Discourse
यथा कश्रिद् वन॑ घोरं बहुसर्पसरीसूपम् । श्वभ्रवत् तोयहीनं च दुर्गमें बहुकण्टकम्
yathā kaścid vanaṁ ghoraṁ bahu-sarpa-sarīsṛpam | śvabhravat toyahīnaṁ ca durgamaṁ bahu-kaṇṭakam ||
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ನೀರಿಲ್ಲದ ಕಂದಕದಂತೆ, ಅನೇಕ ಸರ್ಪ-ಸರೀಸೃಪಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ದಾಟಲು ಕಷ್ಟವಾದ, ಮುಳ್ಳುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಭಯಾನಕ ಕಾಡನ್ನು—ಆಹಾರ ದುರ್ಲಭ, ಭಯ ಬಹು, ದಾವಾನಲದಿಂದ ಮರಗಳು ಸುಟ್ಟುಹೋದ, ದೋಚುಗಾರರಿಂದ ತುಂಬಿದ ದಾರಿಯನ್ನು—ಅಪರೂಪದವನೇ ಕ್ಷೇಮವಾಗಿ ದಾಟಬಲ್ಲನು; ಹಾಗೆಯೇ ಯೋಗಪಥವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ ಅಪರೂಪದ ದ್ವಿಜನೇ ಅದರಲ್ಲಿ ಕೌಶಲದಿಂದ ಸಾಗಬಲ್ಲನು, ಏಕೆಂದರೆ ಆ ಪಥವು ಅನೇಕ ದೋಷಗಳು ಮತ್ತು ಕಷ್ಟಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that the yogic path is intrinsically difficult and perilous—like crossing a deadly, thorny, waterless forest—and therefore only a rare, well-prepared practitioner can proceed safely; it calls for vigilance, endurance, and freedom from common pitfalls.
In Shanti Parva, Bhishma instructs Yudhishthira on higher dharma and spiritual disciplines. Here he uses a vivid simile of a dangerous forest journey to explain why progress on the path of Yoga is uncommon and requires exceptional steadiness.