Shloka 25
Adhyāya 290: Sāṃkhya-vidhi, Deha-doṣa, Guṇa-vicāra, and Mokṣa-gati
Bhīṣma–Yudhiṣṭhira Dialogue
मनुष्य दूसरेके जिस कर्मकी निन्दा करे, उसको स्वयं भी न करे। जो दूसरेकी निन्दा करता है; किंतु स्वयं उसी निन्द्य कर्ममें लगा रहता है, वह उपहासका पात्र होता है ।।
manuṣyaḥ parasya yasya karmāṇo nindāṃ kuryāt, tat svayaṃ na kuryāt | yaḥ parasya nindāṃ karoti, kintu svayam eva tasmin nindye karmaṇi pravartate, sa upahāsasya pātraṃ bhavati || bhīru rājanyaḥ, brāhmaṇaḥ sarvabhakṣyaḥ, vaiśyo ’nīhāvān, hīnavarṇaḥ ālasaś ca śūdraḥ | vidvān akuśīlo vṛttahīnaḥ, kulīnaḥ satyād viśraṣṭo dhārmikaḥ, strī ca duṣṭā | viṣayāsakta-yogī, kevalaṃ svārthaṃ pacati yaḥ, mūḍha-vaktā, rājārahitaṃ rāṣṭram, ajitendriyo rājā ca prajāsu asnehaḥ—ete sarve śocanīyāḥ (nindanīyāḥ) ||
ಪರಾಶರನು ಹೇಳಿದನು—ಇತರರ ಯಾವ ಕರ್ಮವನ್ನು ನಿಂದಿಸುವನೋ, ಅದನ್ನೇ ಮನುಷ್ಯನು ತಾನೇ ಮಾಡಬಾರದು. ಇತರರನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾ ತಾನೇ ಅದೇ ನಿಂದ್ಯಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವವನು ಹಾಸ್ಯಪಾತ್ರನಾಗುತ್ತಾನೆ. ರಾಜನೇ, ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಶೋಕಯೋಗ್ಯರು—ಅಂದರೆ ನಿಂದನೀಯರು: ಭೀತನಾದ ಕ್ಷತ್ರಿಯ; ಭಕ್ಷ್ಯಾಭಕ್ಷ್ಯದ ವಿಚಾರವಿಲ್ಲದೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿನ್ನುವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ; ಉದ್ಯಮ-ಕರ್ತವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಶಿಥಿಲನಾದ ವೈಶ್ಯ; ಆಲಸ್ಯಶೀಲ ಶೂದ್ರ; ಸದ್ಗುಣರಹಿತ ಪಂಡಿತ; ಸದಾಚಾರವನ್ನು ಪಾಲಿಸದ ಕುಲೀನ; ಸತ್ಯದಿಂದ ಚ್ಯುತವಾದ ‘ಧಾರ್ಮಿಕ’; ದುಶ್ಚರಿತ್ರೆಯ ಸ್ತ್ರೀ; ವಿಷಯಾಸಕ್ತ ಯೋಗಿ; ತನ್ನಿಗಾಗಿಯೇ ಅಡುಗೆ ಮಾಡುವವನು; ಮೂರ್ಖ ವಕ್ತಾ; ರಾಜನಿಲ್ಲದ ರಾಜ್ಯ; ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಜಯಿಸದ, ಪ್ರಜೆಗಳ ಮೇಲೆ ಸ್ನೇಹವಿಲ್ಲದ ರಾಜನು.
पराशर उवाच
Educational Q&A
The verse condemns hypocrisy: one should not denounce an action in others while practicing the same oneself. It also presents a moral catalogue of socially and ethically ‘deplorable’ types—especially emphasizing self-control, truthful conduct, and responsibility in one’s role (including the king’s duty of care for subjects).
In Śānti Parva’s didactic setting, the sage Parāśara addresses a king and delivers ethical instruction. He first states a general rule against hypocritical blame, then enumerates examples of persons and conditions considered censurable—culminating in political warnings about a king without self-mastery and a realm without proper rulership.