Shloka 87
Adhyāya 284: Tapas as a Corrective to Household Attachment
Parāśara’s Instruction
नमो&स्तु शयमानाय शयितायोत्थिताय च । स्थिताय धावमानाय मुण्डाय जटिलाय च,आप समस्त प्राणियोंके भीतर शयन करनेवाले अन्तर्यामी पुरुष हैं। प्रलयकालमें योगनिद्राका आश्रय लेकर सोते और सृष्टिके प्रारम्भकालमें कल्पान्त निद्रासे जागते हैं। आप ब्रह्मरूपसे सर्वत्र स्थित और कालरूपसे सदा दौड़नेवाले हैं। मूँड़ मुँड़ानेवाले संन्यासी और जटाधारी तपस्वी भी आपके ही स्वरूप हैं। आपको नमस्कार है
namo 'stu śayāmānāya śayitāyotthitāya ca | sthitāya dhāvamānāya muṇḍāya jaṭilāya ca ||
(arthānuvādaḥ) tvaṁ sarva-prāṇināṁ hṛdaye śayānaḥ antar-yāmī puruṣaḥ | pralaya-kāle yoga-nidrām āśritya śete, sṛṣṭeḥ prārambhe ca kalpānta-nidrāto jāgarti | tvaṁ brahma-rūpeṇa sarvatra sthitaḥ, kāla-rūpeṇa ca sadā dhāvamānaḥ | muṇḍa-saṁnyāsī ca jaṭā-dhāri-tapasvī ca tavaiva rūpam | tubhyaṁ namaḥ ||
ಶಯನಿಸುವವನೇ, ನಿದ್ರಿಸುವವನೇ, ಏಳುವವನೇ—ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ. ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವವನೇ, ಧಾವಿಸುವವನೇ—ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ. ಮುಂಡಿತ ಸಂನ್ಯಾಸಿಯೂ ಜಟಾಧಾರಿ ತಪಸ್ವಿಯೂ ಆಗಿ—ಆ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ. ನೀನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳೊಳಗೆ ಶಯನಿಸುವ ಅಂತರ್ಯಾಮಿ ಪುರುಷ. ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯೋಗನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಶಯನಿಸಿ, ಸೃಷ್ಟಿಯ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಕಲ್ಪಾಂತ ನಿದ್ರೆಯಿಂದ ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುತ್ತೀ. ಬ್ರಹ್ಮರೂಪದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ, ಕಾಲರೂಪದಲ್ಲಿ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಧಾವಿಸುವವನೇ—ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ॥
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches the all-encompassing nature of the Supreme: the same Reality is present in rest and activity, dissolution and creation, stillness and motion, and even in contrasting spiritual disciplines. It emphasizes the indwelling Lord (antar-yāmī) and the unity behind diverse forms.
In the Shanti Parva, Bhishma—speaking from his bed of arrows—offers a hymn of praise, identifying the Supreme as the inner ruler of all beings and as the cosmic principle governing both creation (awakening) and dissolution (yogic sleep), while honoring ascetic and renunciant forms as manifestations of that same divinity.