Shloka 140
Adhyāya 284: Tapas as a Corrective to Household Attachment
Parāśara’s Instruction
मृत्यु, क्षुर॒ .छेदन करनेका शस्त्र), कृत्य (छेदन करने योग्य), पक्ष (मित्र) तथा अपक्ष- क्षयंकर (शत्रुपक्षका नाश करनेवाले) भी आप ही हैं। आप मेघके समान काले, बड़ी-बड़ी दाढ़ोंवाले और प्रलयकालीन मेघ हैं ।।
mṛtyuḥ kṣuraś chedana-karaṇaṃ śastraṃ kṛtyaṃ chedana-yogyaṃ pakṣaḥ mitram apakṣa-kṣayaṅkaraḥ śatru-pakṣa-nāśakaś ca tvam eva | tvam megha-samaḥ kālaḥ mahā-dāḍhāḥ pralayakālīya-meghaḥ || ghaṇṭo ’ghaṇṭo ghaṭī ghaṇṭī carucelī milī-milī | brahma-kāyikam agnīnāṃ daṇḍī muṇḍas tri-daṇḍa-dhṛk tvam eva ||
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು— ಮರಣವೇ ನೀನು; ನೀನೇ ಕ್ಷುರ—ಛೇದನ ಮಾಡುವ ಶಸ್ತ್ರ, ನೀನೇ ಕೃತ್ಯ, ನೀನೇ ಛೇದ್ಯವೂ. ನೀನೇ ಪಕ್ಷ (ಮಿತ್ರ), ನೀನೇ ಅಪಕ್ಷಕ್ಷಯಕರ (ಶತ್ರುಪಕ್ಷನಾಶಕ). ನೀನು ಮೇಘಶ್ಯಾಮ, ಮಹಾದಂಷ್ಟ್ರ, ಪ್ರಳಯಮೇಘಸಮಾನ. ‘ಘಣ್ಟ’, ‘ಅಘಣ್ಟ’, ‘ಘಟಿ’, ‘ಘಣ್ಟೀ’, ‘ಚರುಚೇಲೀ’, ‘ಮಿಲೀ-ಮಿಲೀ’—ಇವೆಲ್ಲವೂ ನೀನೇ; ಪ್ರಕಟ-ಅಪ್ರಕಟ ಮಾಡುವವನು, ಕರ್ಮಫಲದಿಂದ ಬಂಧಿಸುವವನು, ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ನಾದರೂಪವಾಗಿ ಮೊಳಗುವವನು, ಜೀವಗಳೊಂದಿಗೆ ಕ್ರೀಡಿಸುವವನು, ಕಾರಣರೂಪವಾಗಿ ಸರ್ವತ್ರ ವ್ಯಾಪಿಸುವವನು. ನೀನೇ ಬ್ರಹ್ಮ; ನೀನೇ ಅಗ್ನಿಸ್ವರೂಪಗಳು; ನೀನೇ ದಂಡೀ, ಮುಂಡ ಮತ್ತು ತ್ರಿದಂಡಧಾರಿ.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse identifies the supreme principle as both terrifying and sustaining: Death and Time, ally and destroyer, manifest and unmanifest. Ethically, it frames worldly power and mortality as expressions of a single cosmic order, urging humility and surrender to dharma rather than ego-driven control.
In Śānti Parva, Bhīṣma—lying on the bed of arrows—utters a hymn-like sequence of divine epithets. Here he praises the deity as the force behind destruction, karmic fruition, and ascetic discipline, using dense names and images (cloud-dark, pralaya, bells/time-measures) to convey omnipresence and sovereignty.