Shloka 39
Adhyāya 262: Śabda-brahman, Para-brahman, and the Ethics of Tyāga
Kapila–Syūmaraśmi Saṃvāda
शंस मे तन्महाप्राज्ञ भृशं वै श्रद्धधामि ते । वणिकूपुत्र! यदि इस प्रकार आत्मतीर्थमें पशु अर्थात् अज्ञानी मानव आत्मयज्ञका सौभाग्य नहीं पा सकते तो किस कर्मसे उन्हें सुखकी प्राप्ति हो सकती है? महामते! यह बात मुझे बताओ। मैं तुम्हारे कथनपर अधिक श्रद्धा रखता हूँ || ३८ $ ।। तुलाधार उवाच उत यज्ञा उतायज्ञा मखं ना्न्ति ते क्वचित्,तुलाधारने कहा--्रह्मन! जिन दम्भी पुरुषोंके यज्ञ अश्रद्धा आदि दोषोंके कारण यज्ञ कहलानेयोग्य नहीं रह जाते, वे न तो मानसिक यज्ञके अधिकारी हैं और न क्रियात्मक यज्ञके ही। श्रद्धालु पुरुष तो घी, दूध, दही और विशेषतः पूर्णाहुतिसे ही अपना यज्ञ पूर्ण करते हैं। श्रद्धालुओंमें जो असमर्थ हैं, उनका यज्ञ गाय अपनी पूँछके बालोंके स्पर्शसे, शृंगजलसे और पैरोंकी धूलसे ही पूर्ण कर देती है
tulādhāra uvāca | uta yajñā uta ayajñā makhaṁ nāpnuvanti te kvacit |
ಜಾಜಲಿ ಹೇಳಿದರು—ಓ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನೇ! ಅದನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳು; ನಿನ್ನ ಮಾತಿನ ಮೇಲೆ ನನಗೆ ಅಪಾರ ಶ್ರದ್ಧೆ ಇದೆ. ತುಲಾಧಾರನು ಹೇಳಿದರು—ಅಶ್ರದ್ಧೆ ಮೊದಲಾದ ದೋಷಗಳಿಂದ ದಂಭದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮಗಳು ‘ಯಜ್ಞ’ ಎನ್ನುವ ಹೆಸರಿಗೆ ಅಯೋಗ್ಯವಾದಾಗ, ಅವರು ಎಲ್ಲಿಯೂ ಯಜ್ಞಫಲವನ್ನು ಪಡೆಯರು; ಅವರು ಅಂತರ್ಯಜ್ಞಕ್ಕೂ ಅರ್ಹರಲ್ಲ, ಬಾಹ್ಯ ಕ್ರಿಯಾಯಜ್ಞಕ್ಕೂ ಅರ್ಹರಲ್ಲ.
तुलाधार उवाच
Educational Q&A
A ritual without faith and sincerity is not truly a yajña; genuine worship depends on inner purity and śraddhā rather than display or expense, and even simple means can be spiritually complete when grounded in devotion.
Tulādhāra instructs his interlocutor by contrasting hypocritical, faithless ritualists—who fail to attain the fruit of sacrifice—with faithful practitioners, explaining how true completion of sacrifice is tied to sincerity, and symbolically affirming that the faithful poor are not excluded from spiritual fulfillment.