Shloka 163
Adhyāya 262: Śabda-brahman, Para-brahman, and the Ethics of Tyāga
Kapila–Syūmaraśmi Saṃvāda
ब्रह्मैव वर्तते लोके नैव कर्तव्यतां पुन: । जो करने योग्य कर्मोको अपना कर्तव्य समझता है और उसका पालन न होनेपर भय मानता है
brahmaiva vartate loke naiva kartavyatāṃ punaḥ |
ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನೇ ಕಾರ್ಯನಿರತ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಬೇರೆ ಬಾಧ್ಯ ‘ಕರ್ತವ್ಯ’ವೆಂಬುದು ಇಲ್ಲ. ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿರುವ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ, ಅವು ತಪ್ಪಿದರೆ ಭಯಪಡುವವನು; ಋತ್ವಿಕ್, ಹವಿಷ್ಯ, ಮಂತ್ರ, ಅಗ್ನಿ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಬ್ರಹ್ಮವೇ ಎಂದು ನೋಡುವವನು; ಯಾವ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನೂ ‘ನನ್ನದು’ ಎಂದು ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳದ, ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನರಹಿತನಾದವನೇ—ನಿಜವಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು.
चुलाधार उवाच
Educational Q&A
Seeing Brahman as the sole reality behind all actions and ritual elements dissolves the ego of doership and possessive duty; true brāhmaṇa-hood is defined by this non-appropriating wisdom rather than by mere ritual performance.
Cūlādhāra is instructing his interlocutor in Śānti Parva by redefining dharma and brahminhood: he shifts the focus from fear-driven obligation and external ritual identity to inner realization—everything involved in sacrifice is Brahman, and one should act without the conceit ‘I am the doer’ or ‘this duty is mine’.