Shloka 9

Devanagari script

धैर्योपपत्तिवर्यक्तिश्न विसर्ग: कल्पना क्षमा । सदसच्चाशुता चैव मनसो नव वै गुणा:,धैर्य, तर्क-वितर्कमें कुशलता, स्मरण, भ्रान्ति, कल्पना, क्षमा, शुभ एवं अशुभ संकल्प और चंचलता--ये मनके नौ गुण हैं

Transliteration

dhairyopapattir vyaktiś ca visargaḥ kalpanā kṣamā | sadasac cāśutā caiva manaso nava vai guṇāḥ ||

Translation

ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಧೈರ್ಯ, ತರ್ಕ-ವಿತರ್ಕದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣತೆ, ಸ್ಪಷ್ಟ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ, ಬಿಡುವಿಕೆ/ವಿಸರ್ಜನೆಯ ಶಕ್ತಿ, ಕಲ್ಪನೆ, ಕ್ಷಮೆ, ಶುಭ ಮತ್ತು ಅಶುಭ ಸಂಕಲ್ಪಗಳು, ಹಾಗೂ ಚಂಚಲತೆ—ಇವು ಮನಸ್ಸಿನ ಒಂಬತ್ತು ಗುಣಗಳು. ಇವುಗಳ ಚಲನೆ ಮತ್ತು ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳನ್ನು ತಿಳಿದವನು, ಮನಸ್ಸೇ ಧರ್ಮಕ್ಕೂ ಭ್ರಮಕ್ಕೂ ಆಧಾರವೆಂದು ಅರಿತು, ನಿಯಮದಿಂದ ಅದನ್ನು ಧರ್ಮಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ ನಡೆಸಬಹುದು.

Word by Word

धैर्यsteadfastness, patience

उपपत्तिreasoning, logical proof

व्यक्तिmemory/recognition (as mental faculty)

स्मरणrecollection

विसर्गconfusion/wandering (mental distraction)

कल्पनाimagination, fancy

क्षमाforbearance, forgiveness

सत्good, auspicious

असत्bad, inauspicious

चand

आशुताrestlessness, quickness (fickleness)

चand

एवindeed, just

मनसःof the mind

नवnine

वैindeed, surely

गुणाःqualities, attributes

Speaker

भीष्म उवाच

Characters & Entities

Bhishma

mind (manas)

Character Dynamics

Dharma Sankata (Moral Dilemma)

War Context

Verse Rasa (Emotional Essence)

Philosophical Teaching

Political Layer

Geographic Context

Meter (Chandas)

Sandhi Notes

Educational Q&A

What is the core teaching?

The verse classifies the mind by nine observable capacities—steadfastness, reasoning, expression, release, imagination, forbearance, auspicious and inauspicious intending, and quick fickleness—so that one can recognize how the mind becomes an instrument for dharma or for error and train it accordingly.

What is happening in the narrative?

In the Shanti Parva’s instruction on righteous living and inner governance, Bhishma continues his didactic discourse, analyzing the mind’s functions for the listener as part of ethical and spiritual guidance.