Shloka 15
Adhyāya 249 — Mṛtyu-prādurbhāvaḥ (The Manifestation of Death) / Restraint of Tejas and Ordered Saṃhāra
संसारसागरगमां योनिपातालदुस्तराम् | आत्मकर्मोद्धवां तात जिद्नावर्ता दुरासदाम्
saṃsārasāgaragamāṃ yonipātāladustarām | ātmakarmoddhavāṃ tāta jihvāvartāṃ durāsadām ||
ವ್ಯಾಸನು ಹೇಳಿದರು—ಪ್ರಿಯನೇ! ಈ ಸಂಸಾರಧಾರೆ ಸಂಸಾರಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಸೇರುತ್ತದೆ; ಅದರ ಆಳಗಳು ಯೋನಿ ಮತ್ತು ಪಾತಾಳದಂತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಅದನ್ನು ದಾಟುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಕಷ್ಟ. ಅದು ಸ್ವಕರ್ಮಗಳಿಂದಲೇ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ; ನಾಲಿಗೆ (ರುಚಿ-ಲಾಲಸೆ) ಅದರ ಭ್ರಮರ, ಅದರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವುದೂ ಅಪಾಯಕರ. ಶುದ್ಧ ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಆತ್ಮಸಂಯಮದಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ಅದನ್ನು ದಾಟಿ ಸುರಕ್ಷಿತ ತೀರವನ್ನು ಸೇರುತ್ತಾನೆ.
व्यास उवाच
Educational Q&A
Worldly bondage is self-created through one’s own karma and cravings; sense-driven appetite (symbolized by the tongue) becomes a whirlpool that drags one back into saṃsāra. The remedy implied is purification of intellect, restraint, and disciplined living aimed at liberation.
In Śānti Parva’s instruction-oriented setting, Vyāsa addresses a listener affectionately (“tāta”) and teaches through a vivid allegory: saṃsāra is a terrifying river leading into the ocean of continued existence, difficult to cross because of inner forces like craving and habit.