Shloka 13
Adhyāya 249 — Mṛtyu-prādurbhāvaḥ (The Manifestation of Death) / Restraint of Tejas and Ordered Saṃhāra
लोभमोहतृणच्छन्नां कामक्रो धसरीसूपाम् । सत्यतीर्थनृतक्षोभां क्रोधपड्कां सरिद्वराम्
lobha-moha-tṛṇa-channāṁ kāma-krodha-sarīsṛpām | satya-tīrtha-nṛta-kṣobhāṁ krodha-paṅkāṁ sarid-varām ||
ವ್ಯಾಸನು ಹೇಳಿದರು—ಸಂಸಾರನದಿ ಭಯಂಕರ; ಅದು ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಮನಸ್ಸಿನ ಸಂಕಲ್ಪಗಳೇ ಅದರ ದಡಗಳು; ಲೋಭ-ಮೋಹರೂಪದ ಹುಲ್ಲು-ಶೈವಲಗಳಿಂದ ಅದು ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಕಾಮ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧ ಅದರೊಳಗೆ ಸರ್ಪಗಳಂತೆ ವಾಸಿಸುತ್ತವೆ. ಸತ್ಯ ಅದರ ತೀರ್ಥ (ಘಾಟ), ಅಸತ್ಯ ಅದರ ಕಲಕಲ; ಕ್ರೋಧವೇ ಅದರ ಕೆಸರು. ಅದು ಮಹಾವೇಗದಿಂದ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಎಳೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತದೆ; ಆತ್ಮವನ್ನು ಜಯಿಸದವರಿಗೆ ಅದು ದುಸ್ತರ, ಆದರೆ ಶುದ್ಧ ವಿವೇಕದಿಂದ ದಾಟಬಹುದು.
व्यास उवाच
Educational Q&A
Saṁsāra is portrayed as a dangerous river whose hidden grasses are greed and delusion, whose serpents are desire and anger, and whose mud is anger itself. Crossing becomes possible through self-conquest and purified discernment, with truth serving as the reliable ‘ford’.
In Śānti Parva’s instruction on liberation and conduct, Vyāsa teaches through an extended metaphor: the human condition is like a river that sweeps beings along, and the listener is urged to cross it by cultivating truth, clarity, and mastery over the mind and passions.