Shloka 1
: डि अष्टचत्वारिशर्दाधिकद्विशततमो< ध्याय: बुद्धिकी श्रेष्ठता और प्रकृति-पुरुष-विवेक व्यास उवाच मनो विसृजते भावं बुद्धिरध्यवसायिनी । हृदयं प्रियाप्रिये वेद त्रिविधा कर्मचोदना,व्यासजी कहते हैं--पुत्र! कर्म करनेमें तीन प्रकारसे प्रेरणा प्राप्त होती है। पहले तो मन संकल्पमात्रसे नाना प्रकारके भावकी सृष्टि करता है, बुद्धि उसका निश्चय करती है। तत्पश्चात् हृदय उनकी अनुकूलता और प्रतिकूलताका अनुभव करता है। (इसके बाद कर्ममें प्रवृत्ति होती है)
vyāsa uvāca | mano visṛjate bhāvaṃ buddhir adhyavasāyinī | hṛdayaṃ priyāpriye veda trividhā karmacodanā ||
ವ್ಯಾಸನು ಹೇಳಿದರು—ಮಗನೇ! ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಮೂರು ವಿಧವಾಗಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಮೊದಲು ಮನಸ್ಸು ಸಂಕಲ್ಪಮಾತ್ರದಿಂದ ನಾನಾ ಭಾವಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತದೆ; ಬುದ್ಧಿ ಅದನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತದೆ; ನಂತರ ಹೃದಯವು ಅದು ಪ್ರಿಯವೇ ಅಪ್ರಿಯವೇ ಎಂದು ಅನುಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ತ್ರಿವಿಧ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ.
व्यास उवाच
Educational Q&A
Human action arises from a threefold inner process: the mind generates intentions and mental images, the intellect fixes a decision, and the heart registers the felt valence—pleasant or unpleasant—thereby completing the inner prompting that leads to outward action.
In the Śānti Parva’s instructional setting, Vyāsa addresses his son and begins a reflective teaching on how karma is initiated within a person, preparing the ground for deeper discrimination (viveka) between prakṛti and puruṣa.