Shloka 18
कामद्रुम-रूपकः तथा शरीर-पुर-रूपकः
The Desire-Tree and the Body-as-City Metaphors
श्लाघधिने श्लाघनीयाय प्रशान्ताय तपस्विने,जो तत्त्वज्ञानकी अभिलाषा रखनेवाला, स्पृहणीय गुणोंसे युक्त, शान्तचित्त, तपस्वी एवं अनुगत शिष्य हो अथवा इन्हीं गुणोंसे युक्त प्रिय पुत्र हो, उसीको इस गूढ़ रहस्यमय धर्मका उपदेश देना चाहिये; दूसरे किसीको किसी प्रकार भी नहीं चक्षुरालोचनायैव संशयं कुरुते मन: । बुद्धिरध्यवसानाय साक्षी क्षेत्रज्ञ उच्चते
cakṣur ālocanāyaiva saṁśayaṁ kurute manaḥ | buddhir adhyavasānāya sākṣī kṣetrajña ucyate ||
ಕಣ್ಣು ನೋಡುವುದಕ್ಕೇ; ಸಂಶಯವನ್ನು ಮನಸ್ಸೇ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ನಿರ್ಣಯಕ್ಕೆ ಬುದ್ಧಿ. ಒಳಗಿನ ಸಾಕ್ಷಿಯೇ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ.
व्यास उवाच
Educational Q&A
Sense-organs merely present perceptions; doubt arises in the mind, while decisive understanding belongs to the intellect. Beyond both stands the inner witness, termed the kṣetrajña, the conscious knower of experience.
Vyāsa continues an instruction in Śānti Parva on inner discernment: distinguishing the roles of sense-perception, mental wavering, intellectual resolve, and the deeper witnessing self (kṣetrajña) that observes them.