Shloka 16
कामद्रुम-रूपकः तथा शरीर-पुर-रूपकः
The Desire-Tree and the Body-as-City Metaphors
स््नातकानामिदं शास्त्र वाच्यं पुत्रानुशासनम् । तदिदं नाप्रशान्ताय नादान्तायातपस्विने
vyāsa uvāca | snātakānām idaṃ śāstraṃ vācyaṃ putrānuśāsanam | tad idaṃ nāpraśāntāya nādāntāyātapasmine | guṇān nenīyate buddhir buddhir evendriyāṇy api | manaḥ-ṣaṣṭhāni sarvāṇi buddhy-abhāve kuto guṇāḥ ||
ವ್ಯಾಸನು ಹೇಳಿದರು—ಪುತ್ರನೇ! ಈ ಶಾಸ್ತ್ರೋಪದೇಶವನ್ನು ವ್ರತಧಾರಿಗಳಾದ ಸ್ನಾತಕರಿಗಷ್ಟೇ ಹೇಳಬೇಕು. ಮನಸ್ಸು ಶಾಂತವಿಲ್ಲದವನಿಗೆ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ದಮನದಲ್ಲಿಲ್ಲದವನಿಗೆ, ತಪಸ್ಸಿಗೆ ನಿಷ್ಠನಲ್ಲದವನಿಗೆ ಈ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಬೋಧಿಸಬಾರದು. ಏಕೆಂದರೆ ಗುಣಗಳ ಕಡೆಗೆ ನಡೆಸುವುದು ಬುದ್ಧಿಯೇ; ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಆಳುವುದೂ ಬುದ್ಧಿಯೇ. ಮನಸ್ಸು ಸೇರಿ ಆರು ಕರಣಗಳು ಬುದ್ಧಿಯ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತ; ಬುದ್ಧಿಯಿಲ್ಲದೆ ಗುಣಗಳು ಹೇಗೆ ಉಂಟಾಗುವವು?
व्यास उवाच
Educational Q&A
Liberation-teaching should be given only to a qualified, disciplined recipient: one who is calm, self-restrained, and committed to tapas. Virtue and self-mastery depend on buddhi (discernment); without it, the mind and senses cannot be rightly governed, and ethical qualities do not take root.
In the Śānti Parva’s instructional setting, Vyāsa lays down a rule of transmission: this ‘instruction to a son’—a mokṣa-oriented doctrine—is to be taught selectively. He justifies this by explaining the inner hierarchy: buddhi guides virtues and regulates the senses; without discernment, the mental-sensory complex cannot sustain dharmic qualities.