Shloka 12
कामद्रुम-रूपकः तथा शरीर-पुर-रूपकः
The Desire-Tree and the Body-as-City Metaphors
एवं पूर्वापरे काले युञ्जन्नात्मानमात्मनि । लघ्वाहारो विशुद्धात्मा पश्यत्यात्मानमात्मनि,जो मिताहारी और शुद्धचित्त होकर रातके पहले और पिछले पहरोंमें उपर्युक्त प्रकारसे आत्माको परमात्माके ध्यानमें लगाता है, वही अपने अन्तःकरणमें परमात्माका दर्शन करता है वायो: स्पर्शो रसो5द्भ्यश्न ज्योतिषो रूपमुच्यते । आकाशप्रभव: शब्दो गन्धो भूमिगुण: स्मृत: स्पर्श वायुका, रस जलका और रूप तेजका गुण बताया जाता है एवं शब्द आकाशका और गन्ध भूमिका गुण माना गया है
vyāsa uvāca |
evaṁ pūrvāpare kāle yuñjann ātmānam ātmani |
laghvāhāro viśuddhātmā paśyaty ātmānam ātmani ||
vāyoḥ sparśo raso 'dbhyas tejasaḥ rūpam ucyate |
ākāśa-prabhavaḥ śabdo gandho bhūmi-guṇaḥ smṛtaḥ ||
ವ್ಯಾಸನು ಹೇಳಿದರು—ರಾತ್ರಿಯ ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಪ್ರಹರಗಳಲ್ಲಿ ಲಘ್ವಾಹಾರದಿಂದ, ಶುದ್ಧಾಂತಃಕರಣನಾಗಿ, ಆತ್ಮವನ್ನು ಆತ್ಮದಲ್ಲೇ (ಪರಮಾತ್ಮಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ) ಯೋಗಗೊಳಿಸುವವನು ತನ್ನ ಒಳಗೇ ಆತ್ಮದರ್ಶನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಭೂತಗಳ ಗುಣಗಳು ಹೀಗೆ—ವಾಯುವಿಗೆ ಸ್ಪರ್ಶ, ಜಲಕ್ಕೆ ರಸ, ಅಗ್ನಿಗೆ ರೂಪ; ಆಕಾಶದಿಂದ ಶಬ್ದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಭೂಮಿಯ ಗುಣ ಗಂಧವೆಂದು ಸ್ಮರಿಸಲಾಗಿದೆ.
व्यास उवाच
Educational Q&A
Disciplined meditation supported by moderation in food and inner purity leads to direct realization of the Self; alongside this, the verse recalls the classical mapping of sensory qualities to the five great elements (sound-space, touch-air, form-fire, taste-water, smell-earth).
In Vyāsa’s instruction within Śānti Parva, the discourse shifts from practical yogic regimen (night-time practice, light diet, purified mind) to a doctrinal explanation of how perception relates to the elemental constitution of the world, reinforcing a contemplative, knowledge-oriented path.