Shloka 25
महाभूत–इन्द्रिय–मनस्–बुद्धि–अन्तरात्मा विवेकः | Discrimination of Elements, Senses, Mind, Intellect, and Inner Self
साद्यस्कांश्न॒ यजेद यज्ञानिष्टी श्वैवेह सर्वदा । यदैव याजिनां यज्ञादात्मनीज्या प्रवर्तते
sādyaskāṃś ca yajed yajñān iṣṭīś caiveha sarvadā | yadaiva yājināṃ yajñād ātmanījyā pravartate, atha ātmānam eva yajan ātmani rataḥ san ātmaniiva krīḍet | sarvathā ātmano 'śrayaṃ gacchet | agnihotrāgnīn ātmani samāropya samasta-saṃgraha-parigrahaṃ tyajet | sadyaḥ-sampādyān brahmayajñādīn yajñān iṣṭīś ca nityaṃ mānasam anuṣṭhāya tiṣṭhet | etat tāvat kuryād yāvat yājñikānāṃ karmamaya-yajñāt nivṛttir bhūtvā ātmayajñasya abhyāso jāyate ||
ಈ ಜೀವನದಲ್ಲೇ ಸದಾ ತಕ್ಷಣಸಾಧ್ಯ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನೂ ವಿವಿಧ ಇಷ್ಟಿಗಳನ್ನೂ ಆಚರಿಸುತ್ತಿರಬೇಕು—ಯಾಜಕರಿಗೆ ಯಜ್ಞದ ಬದಲು ಆತ್ಮೋಪಾಸನೆ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಾಗುವ ಕ್ಷಣ ಬರುವವರೆಗೆ. ನಂತರ ಆತ್ಮವನ್ನೇ ಯಜಿಸಬೇಕು; ಆತ್ಮದಲ್ಲೇ ರತವಾಗಿ ಆತ್ಮದಲ್ಲೇ ಕ್ರೀಡಿಸಬೇಕು; ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಆತ್ಮವನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಬೇಕು. ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರದ ಅಗ್ನಿಗಳನ್ನು ಆತ್ಮದಲ್ಲೇ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಸಮಸ್ತ ಪರಿಗ್ರಹಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಬೇಕು; ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಯಜ್ಞಾದಿ ಯಜ್ಞಗಳು ಹಾಗೂ ಇಷ್ಟಿಗಳನ್ನು ನಿತ್ಯ ಮನಸಾ ಆಚರಿಸುತ್ತಿರಬೇಕು—ಕರ್ಮಮಯ ಯಜ್ಞದಿಂದ ದೂರ ಸರಿದು ಆತ್ಮಯಜ್ಞದ ಅಭ್ಯಾಸ ಸ್ಥಿರವಾಗುವವರೆಗೆ.
व्यास उवाच
Educational Q&A
Ritual sacrifice has value, but its mature culmination is the inward ‘sacrifice to the Self’: internalizing the sacred fires, renouncing hoarding and possessiveness, and sustaining mental worship and study until self-absorption and self-reliance become steady.
In Śānti Parva’s instruction on dharma and liberation, Vyāsa advises a gradual shift: continue immediate rites and offerings, but when inner worship awakens, turn from action-based yajña toward contemplative self-offering, making the Self the altar, refuge, and delight.